Shrikant Joshi

  • Home
  • Shrikant Joshi

Shrikant Joshi EX MLC Marathwada Vidhanparishad. (BJP)
DM for paid pramotion, advertise etc. politican Hello,
I am Shrikant A. Due to this, people's mood deteriorates.
(2)

Joshi, a former MLA from Marathwada Graduate Constituency. I have created this page to connect with people through knowledge and information. My intention is to do some constructive work through all this. Nowadays, along with social media, almost all the media, we only get to read and see blatant and negative news and incidents. The purpose behind the creation of this page is to prevent this from happening and to make people fun.

भारदस्त आवाज, देखणे व्यक्तिमत्त्व आणि अपूर्ण राहिलेली गौरवगाथा....!अभिनेते रहमान(जन्म: २३ जून १९२१ – मृत्यू: ५ नोव्हेंबर...
23/06/2026

भारदस्त आवाज, देखणे व्यक्तिमत्त्व आणि अपूर्ण राहिलेली गौरवगाथा....!
अभिनेते रहमान
(जन्म: २३ जून १९२१ – मृत्यू: ५ नोव्हेंबर १९८४)
हिंदी चित्रपटसृष्टीचा सुवर्णकाळ हा केवळ महानायकांचा किंवा सुपरस्टार्सचा काळ नव्हता. त्या काळात काही कलाकार असेही होते, ज्यांनी आपल्या व्यक्तिमत्त्वाने, अभिनयाने आणि पडद्यावरच्या रुबाबदार उपस्थितीने प्रेक्षकांच्या मनावर कायमची छाप सोडली. ते कदाचित नेहमीच प्रकाशझोतात राहिले नाहीत, त्यांच्या नावाभोवती चाहत्यांची गर्दीही उसळली नाही पण जेव्हा जेव्हा ते पडद्यावर दिसले तेव्हा त्यांची दखल घेतल्याशिवाय कोणी राहू शकत नव्हते. अशाच कलाकारांपैकी एक नाव म्हणजे रहमान.
एक देखणा चेहरा, उंच आणि रुबाबदार व्यक्तिमत्त्व, डोळ्यांत असलेला आत्मविश्वास आणि कानावर पडताच लक्ष वेधून घेणारा भारदस्त आवाज.... रहमान यांच्याकडे एका यशस्वी अभिनेत्यासाठी आवश्यक असणारे सर्व गुण होते. मात्र त्यांच्या आयुष्याची कहाणी ही केवळ यशाची नाही ती संघर्षाची, बदलत्या काळाशी जुळवून घेण्याची आणि शेवटी नियतीशी हरलेल्या एका कलाकाराची वेदनादायी कहाणी आहे.
२३ जून १९२१ रोजी जन्मलेल्या सय्यद रहमान खान यांचे आयुष्य सुरुवातीला चित्रपटसृष्टीशी जोडले जाईल, असे कोणालाही वाटले नव्हते. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर १९४२ मध्ये त्यांनी रॉयल इंडियन एअर फोर्समध्ये प्रवेश घेतला. पुण्यात पायलट म्हणून त्यांना प्रशिक्षणही मिळाले. त्या काळात वैमानिक होणे हे अनेक तरुणांचे स्वप्न असायचे. रहमानही त्या स्वप्नाच्या दिशेने वाटचाल करत होते. पण माणसाचे आयुष्य अनेकदा त्याने आखलेल्या मार्गावर चालत नाही. हवाई दलातील शिस्तबद्ध जीवन त्यांच्या मनाला फारसे भावले नाही. त्यांच्या आत कुठेतरी एक वेगळाच कलाकार जागा होण्याची वाट पाहत होता.
हवाई दल सोडून त्यांनी मुंबईचा रस्ता धरला. स्वप्नांची नगरी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या शहरात हजारो युवकांप्रमाणेच तेही नशिब आजमावण्यासाठी आले होते. मात्र त्यांचा चित्रपटसृष्टीत प्रवेशही तितकाच अनोखा ठरला. दिग्दर्शक विश्राम बेडेकर यांच्या स्टुडिओमध्ये ते तिसरे सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम करत होते. एका चित्रपटातील पात्रासाठी पश्तून पद्धतीची पगडी बांधणारा व्यक्ती हवा होता. पश्तून कुटुंबातून आलेल्या रहमान यांना ते सहज शक्य झाले. या छोट्याशा प्रसंगाने त्यांना कॅमेऱ्यासमोर आणले आणि पुढे त्यांच्या आयुष्याचा संपूर्ण प्रवासच बदलून गेला.
चित्रपटसृष्टीत सुरुवातीच्या काही भूमिका मिळाल्यानंतर १९४८ मध्ये आलेल्या "प्यार की जीत" या चित्रपटाने त्यांचे नशीब पालटले. त्या काळातील लोकप्रिय अभिनेत्री सुरैयासोबत त्यांनी काम केले आणि हा चित्रपट प्रचंड गाजला. विशेषतः "एक दिल के टुकड़े हजार हुए, कोई यहाँ गिरा, कोई वहाँ गिरा..." हे गाणे देशभर लोकप्रिय झाले. त्या गाण्याची जादू अशी होती की अनेक वर्षांनंतरही ते जुन्या संगीतप्रेमींच्या ओठांवर ऐकायला मिळते. या यशानंतर रहमान यांना मागे वळून पाहावे लागले नाही. सुरैयासोबतचा "बड़ी बहन" हा आणखी एक यशस्वी चित्रपट ठरला.
यानंतर रहमान यांनी मधुबालासारख्या अप्रतिम सौंदर्यवतीसोबत "पारस" आणि "परदेस" या चित्रपटांत काम केले. मधुबालाच्या मोहक सौंदर्यासमोरही रहमान यांचे व्यक्तिमत्त्व तितकेच प्रभावी वाटत असे. त्या काळात पडद्यावर सभ्य, सुसंस्कृत आणि उच्चभ्रू व्यक्तीरेखा साकारण्यासाठी दिग्दर्शकांची पहिली पसंती अनेकदा रहमान असायची. त्यांच्या चेहऱ्यात एक राजेशाही रुबाब होता आणि संवादफेकीत एक वेगळेच आकर्षण.
काळ पुढे सरकत गेला तसे हिंदी चित्रपटसृष्टीही बदलत गेली. नव्या पिढीचे नायक उदयाला आले. अनेक कलाकार या बदलत्या काळात हरवून गेले, पण रहमान यांनी स्वतःला नव्याने घडवले. त्यांनी नायकाच्या भूमिकांमधून सहाय्यक आणि चरित्र भूमिकांकडे यशस्वीपणे वाटचाल केली. हा निर्णय त्यांच्या कारकिर्दीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरला.
गुरू दत्त यांच्या चित्रपटविश्वात त्यांना एक वेगळे स्थान मिळाले. "प्यासा", "चौदहवीं का चाँद" आणि "साहिब बीबी और गुलाम" यांसारख्या अजरामर चित्रपटांमध्ये त्यांनी केलेला अभिनय आजही अभ्यासाचा विषय मानला जातो. विशेषतः "साहिब बीबी और गुलाम" मधील छोटे सरकार ही भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वोत्तम भूमिकांपैकी एक मानली जाते. एका व्यसनी, ऐश्वर्यप्रिय आणि नैतिकदृष्ट्या अधःपतन झालेल्या जमीनदाराची भूमिका त्यांनी इतक्या प्रभावीपणे साकारली की प्रेक्षक त्या पात्राचा तिरस्कार करतानाच त्याच्याबद्दल सहानुभूतीही बाळगू लागले.
"वक्त", "बहारों की मंजिल", "गोमती के किनारे", "दुश्मन" आणि "होली आई रे" यांसारख्या चित्रपटांतही त्यांनी आपल्या अभिनयाची वेगळी छाप सोडली. त्यांच्या अभिनयात कधीही अतिरेक नसायचा. ते भूमिका जगायचे, त्यामुळे त्यांची प्रत्येक व्यक्तिरेखा खरी वाटायची. त्यांच्या अभिनयाची दखल चित्रपटसृष्टीने घेतली होती. "फिर सुबह होगी", "चौदहवीं का चाँद", "साहिब बीबी और गुलाम" आणि "दिल ने फिर याद किया" या चित्रपटांसाठी त्यांना चार वेळा फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी नामांकन मिळाले. मात्र प्रत्येक वेळी पुरस्कार त्यांच्या हातून निसटला. अनेकदा काही कलाकार पुरस्कार जिंकतात आणि काही कलाकार प्रेक्षकांची मने जिंकतात. रहमान हे दुसऱ्या प्रकारातील कलाकार होते. परंतु पडद्यावरचा हा रुबाबदार प्रवास हळूहळू अंधाराकडे जाऊ लागला. मद्यपान आणि धूम्रपानाच्या व्यसनांनी त्यांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम केला. १९७७ मध्ये त्यांना सलग तीन वेळा हृदयविकाराचे झटके आले.
त्यानंतर घशाच्या कर्करोगाने त्यांना ग्रासले. हे नियतीचे सर्वात क्रूर वळण होते. ज्या आवाजाने त्यांना ओळख मिळवून दिली, ज्या आवाजामुळे त्यांची उपस्थिती पडद्यावर अधिक प्रभावी वाटत होती, तोच आवाज त्यांनी आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात गमावला. एकेकाळी आपल्या संवादांनी प्रेक्षकांना मंत्रमुग्ध करणारा हा कलाकार शेवटच्या दिवसांत नीट बोलूही शकत नव्हता.
५ नोव्हेंबर १९८४ रोजी रहमान यांनी जगाचा निरोप घेतला. त्यांच्या निधनाने हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एक सुसंस्कृत, प्रतिभावान आणि अत्यंत देखणा अभिनेता कायमचा हरपला.
आज त्यांच्या नावाचा गाजावाजा फारसा होत नाही. नवीन पिढीतील अनेकांना त्यांची ओळखही नसावी. पण जेव्हा हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या सुवर्णकाळाचा इतिहास लिहिला जाईल, तेव्हा गुरू दत्त यांच्या चित्रपटांतील त्यांचा प्रभावी वावर, पडद्यावरील त्यांची शालीनता आणि आवाजातील तो दरारा कायम स्मरणात राहील.
कारण काही कलाकार सुपरस्टार होतात, काही दंतकथा बनतात आणि काही कलाकार आपल्या व्यक्तिमत्त्वाच्या तेजाने काळाच्या पलीकडे जाऊन अमर होतात.
रहमान हे अशाच अमर कलाकारांपैकी एक होते.
श्रीकांत अ. जोशी (आणि क्रिएटिव्ह टीम)
माजी आमदार
मराठवाडा पदवीधर मतदारसंघ

डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी [जन्म ६ जुलाई १९०१ , मृत्यू: २३ जून १९५३]जम्मू-कश्मीर में अनुच्छेद ३७० हटने के बाद इस फैसले का...
23/06/2026

डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी
[जन्म ६ जुलाई १९०१ , मृत्यू: २३ जून १९५३]
जम्मू-कश्मीर में अनुच्छेद ३७० हटने के बाद इस फैसले का पूरे देश में स्वागत हुआ लेकिन, उस फैसले को लेकर देश में पहली आवाज करीब ७५ साल पहले उठी थी। धारा ३७० का सबसे पहले विरोध श्यामा प्रसाद मुखर्जी ने किया था। उन्होंने इसके लिए देशव्यापी आंदोलन चलाया था। डॉ। श्यामा प्रसाद मुखर्जी का नाम जब भी सामने आता है तो एक हिंदूवादी नेता की छवि उभरती है। उनको जनसंघ का संस्थापक तो माना ही जाता है, जो बाद में भारतीय जनता पार्टी बनी पर एक देश, एक निशान, एक विधान और एक प्रधान के संकल्प के अगुवाकार के रूप में भी उनको जाना जाता है। हालांकि, भारत के विकास में भी उनका बड़ा योगदान है। यहां तक कि अगर वह न होते तो शायद आज पश्चिम बंगाल भारत का हिस्सा न होता।
डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी का जन्म ६ जुलाई १९०१ को हुआ था। उनके पिता आशुतोष मुखर्जी कलकत्ता हाईकोर्ट के जज थे। अपने परिवार की परंपरा का पालन करते हुए श्यामा प्रसाद मुखर्जी ने कानून की पढ़ाई की। २३ साल की उम्र तक उन्होंने अपनी बैचलर ऑफ लॉ (बीएल) की डिग्री पूरी कर ली थी। उन्होंने बंगाली में एमए और अंग्रेजी में एक और डिग्री भी पूरी की। १९२५ में मुखर्जी कानून की पढ़ाई करने के लिए इंग्लैंड चले गए । पढाई पुरी करणे के बाद जब वे भारत लोटे उसके बाद १९२९ में मुखर्जी बंगाल विधान परिषद के सदस्य बने। १९३४ से १९३८ तक वे कलकत्ता विश्वविद्यालय के सबसे युवा कुलपति रहे। उनके कार्यकाल के दौरान रवींद्रनाथ टैगोर ने पहली बार बंगाली में विश्वविद्यालय के दीक्षांत समारोह को संबोधित किया। मुखर्जी की नेतृत्व क्षमता उस समय सामने आई जब उन्होंने एशियाटिक सोसाइटी और भारतीय विज्ञान संस्थान जैसी प्रमुख संस्थाओं का मार्गदर्शन किया। चुनावी राजनीति से उनका पहला सामना १९२९ में हुआ जब वे कलकत्ता विश्वविद्यालय का प्रतिनिधित्व करते हुए कांग्रेस उम्मीदवार के रूप में विधान सभा के लिए चुने गए। हालाँकि, एक साल बाद ही उन्होंने इस्तीफ़ा दे दिया, लेकिन कांग्रेस द्वारा विधानसभा का बहिष्कार किए जाने के बाद वे एक स्वतंत्र उम्मीदवार के रूप में फिर से चुने गए। हिंदुत्व की राजनीति से उनका पहला परिचय तब हुआ जब मुखर्जी हिंदू महासभा में शामिल हुए| साल १९३७ की बात है, भारत सरकार अधिनियम १९३५ के तहत प्रांतीय चुनाव हुए थे और बंगाल में किसी भी पार्टी को बहुमत नहीं मिला था। बंगाल में कांग्रेस सबसे बड़ी पार्टी के रूप में सामने थी तो मुस्लिम लीग और कृषक प्रजा पार्टी को भी अच्छी सीटें मिली थीं। हालांकि, बंगाल में सरकार बनाई लीग ने डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी ने मुस्लिम लीग सरकार की तत्कालीन नीतियों का मुखर विरोध किया। तत्कालीन सरकार ने बंगाल विधानसभा में कलकत्ता म्युनिसिपल बिल रखा था, जिसमें मुसलमानों के लिए अलग निर्वाचन का प्रावधान किया गया था। इसका भी डॉ. मुखर्जी ने विरोध किया था।
फिर साल १९४१ में मुस्लिम लीग की सरकार गिर गई और डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी ने बंगाल में फजलुल हक के साथ गठबंधन की सरकार बनाई। इस सरकार में डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी वित्तमंत्री बने। इसी बीच जब देश की आजादी की चर्चा शुरू हुई तो डॉ. मुखर्जी ने बंगाल विभाजन की मांग उठा दी। कहा जाता है कि साल १९०५ में भी उन्होंने हिंदू आबादी की अधिकता के चलते बंगाल विभाजन का समर्थन किया था। फिर आजादी के वक्त ऐसा लगने लगा कि पूरा बंगाल ही पूर्वी पाकिस्तान का हिस्सा बन जाएगा तो उन्होंने हिंदू आबादी की अधिकता के आधार पर एक बार फिर बंगाल के विभाजन की मांग उठा दी। इस दौरान हिंदुओं के अधिकार को लेकर वह आंदोलन पर डटे रहे। डॉ. मुखर्जी का मानना था कि पूरा बंगाल अगर पाकिस्तान में चला गया, तो मुस्लिम अधिकता वाले इलाकों में हिंदुओं पर हमले बढ़ जाएंगे। इसलिए हिंदू बहुल पश्चिमी बंगाल को भारत में बनाए रखने के लिए इसका विभाजन जरूरी था। इसके लिए समर्थन जुटाने के मकसद से मुखर्जी ने उन दिनों कई दौरे किए और राज्य के सभी क्षेत्रों में हिंदू सम्मेलन आयोजित किए। इसके बाद बंगाल का विभाजन हुआ और पूरा बंगाल पाकिस्तान के हिस्सा में नहीं गया।अगर ऐसा न होता तो पश्चिम बंगाल आज बांग्लादेश (तत्कालीन पूर्वी पाकिस्तान) का हिस्सा होता। साल १९४७ में देश जब आजाद हुआ पंडित जवाहरलाल नेहरू देश के पहले प्रधानमंत्री बने तो खुद महात्मा गांधी और सरदार वल्लभभाई पटेल ने मुखर्जी को तत्कालीन केंद्रीय मंत्रिपरिषद में शामिल करने की सिफारिश की। तब मुखर्जी देश के पहले उद्योग एवं आपूर्ति मंत्री बनाए गए। उन्हीं के कार्यकाल में ऑल इंडिया हैंडीक्राफ्ट बोर्ड, ऑल इंडिया हैंडलूम बोर्ड और खादी ग्रामोद्योग की स्थापना की गई थी। साल १९४८ में उनके कार्यकाल में ही इंडस्ट्रिलय फाइनेंस कॉरपोरेशन की स्थापना हुई। बाद में पंडित नेहरू के मंत्रिमंडल से मुखर्जी ने इस्तीफा दे दिया, क्योंकि वह चाहते थे कि देश के दूसरे हिस्सों के समान ही कश्मीर में भी सारे नियम कानून-लागू होंगे। इसलिए इस्तीफे के बाद वह कश्मीर जा रहे थे। वह ११ मई १९५३ को श्रीनगर में घुसे तो उनको गिरफ्तार कर लिया।
श्यामाप्रसाद मुखर्जी, जिन्हें ११ मई को गिरफ्तार किया गया था, २० जून तक उन्हें हिरासत से रिहा करने की पूरी कोशिश की गई । एक महत्वपूर्ण राजनीतिक दल के शीर्ष नेता को शांतिपूर्ण विरोध आंदोलन के लिए कैद करना उस वक्त के शासकों की एक गंभीर गलती और क्रूरता थी और ऐसे समय में जब उनकी रिहाई के लिए आंदोलन बढ़ रहा था और पूरे देश में जन जागरूकता फैली हुई थी की उस समय शेख अब्दुल्ला की सरकार और तत्कालीन भारत सरकार असमंजस की स्थिति में थी, भले ही उन्हें जेल में रखा जाए और भले ही उन्हें रिहा कर दिया जाए। श्यामाप्रसाद मुखर्जी की मांग को जनता का समर्थन काफी हद तक बढ़ने लगा था। उसी समय खबर आई कि श्यामाप्रसाद मुखर्जी का दिल का दौरा पड़ने की वजह से निधन हो गया। इस बात पर किसी को विश्वास नहीं हुआ| श्यामाप्रसाद मुखर्जी, जो जेल से भी खूब पत्र भेजते थे, जो मिलणे आये उन्हे बड़े उत्साह से मिलते थे और मुस्कुराते रहते थे, उन्हे अचानक दिल का दौरा पड़ जायेगा, जबकि वे बीमार भी नहीं थे इस बात पर किसी को विश्वास नहीं हुआ। लेकिन डॉक्टरों की रिपोर्ट, पोस्टमार्टम रिपोर्ट उस समय की जम्मू-कश्मीर सरकार द्वारा बनाई गई थी। हालाँकि, आज भी भारतीय जनता पार्टी के नेताओं के बीच यह संदेह बना हुआ है कि शमाप्रसाद मुखर्जी की हत्या कर दी गई होगी। उनकी हत्या की घटना की जांच की मांग बार-बार की जाती हे , लेकिन इतना समय बीत जाने के बाद भी उस मांग पर कुछ नहीं किया जा सका है। लेकिन अगर किसी ने कश्मीर को बेहद गंभीर और अजीब स्थिति से बचाने का पवित्र काम किया है, तो वह श्यामा प्रसाद मुखर्जी और उनके सभी अनुयायियों के कारण ही है कि आज जम्मू-कश्मीर में धारा ३७० को रद्द कर दिया गया है और कश्मीर पहले की तरह स्वतंत्र हो गया है।
डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी जी को स्मृतीदिन पर विनम्र अभिवादन !
श्रीकांत अ. जोशी (आणि क्रिएटिव्ह टीम)
माजी आमदार
मराठवाडा पदवीधर मतदारसंघ

विचारांना पडद्यावर आकार देणारे द्रष्टे दिग्दर्शक – डॉ. जब्बार पटेल!(जन्म : २३ जून १९४२)भारतीय रंगभूमी, सिनेमा आणि समाज प...
23/06/2026

विचारांना पडद्यावर आकार देणारे द्रष्टे दिग्दर्शक – डॉ. जब्बार पटेल!
(जन्म : २३ जून १९४२)
भारतीय रंगभूमी, सिनेमा आणि समाज परिवर्तनाच्या प्रवाहात काही मोजकीच नावं आपल्या मनात खोलवर कोरली जातात. डॉ. जब्बार पटेल हे असेच एक द्रष्टे दिग्दर्शक, प्रबोधनशील नाट्यकार, आणि सामाजिक जाणीव असलेले विचारवंत आहेत. त्यांनी केवळ सिनेमे किंवा नाटकं निर्माण केली नाहीत, तर समाजाच्या विवेकाला जागं करण्याचं काम केलं.
डॉक्टरकीच्या वाटेवर चालत असताना, हृदयाच्या ठोक्यांऐवजी सामाजिक वास्तवाचे ठोके ऐकणारा एक संवेदनशील मन त्यांच्याकडे आहे. हाती स्टेथेस्कोप घेतलेले जब्बार एक दिवस कॅमेऱ्याच्या जगात एवढे रमले की त्यांनी वैद्यकीय सर्जरीपेक्षा समाजमनाची शस्त्रक्रिया करायचं ठरवलं आणि मग सुरु झाला एक विलक्षण सिनेप्रवास.
२३ जून १९४२ रोजी संतांच्या पावन पंढरीत जन्मलेले जब्बार पटेल यांना बालपणापासूनच नाटक व अभिनयाची आवड होती.
अवघ्या दहाव्या वर्षीच त्यांनी शालेय नाटकात अभिनय केला आणि दिग्दर्शनाची चव चाखली. सोलापुरात श्रीराम पुजारी यांच्या घरी राहिल्याने त्यांना साहित्य, संगीत व नाट्यकलेचा समृद्ध वारसा अनुभवता आला. चहा देण्यापासून ते कलाकारांची सेवा करण्यापर्यंतची त्यांची तयारी, कलेसाठी असलेल्या निष्ठेचं प्रतीक आहे.
त्यांचा रंगमंचावरचा अनुभव आणि बारकावे टिपण्याची सवय त्यांना पुढे उपयोगी पडली. ‘चाफेकर’ सारखं मूक नाटक असो वा ‘तुझे आहे तुजपाशी’ मधील श्यामची भूमिका त्यांच्या प्रत्येक कामगिरीत अभ्यास आणि समजूतदारपणाचा ठसा आहे.
वैद्यकीय शिक्षणासाठी त्यांनी पुण्याच्या बी.जे. वैद्यकीय महाविद्यालयात प्रवेश घेतला आणि तिथेच त्यांची भेट झाली नाटककार विजय तेंडुलकर यांच्याशी. ही भेट म्हणजे त्यांच्या आयुष्याला कलात्मक दिशा देणारा टप्पा ठरला. तेंडुलकर यांच्या ‘बळी’, ‘श्रीमंत’, आणि ‘अशी पाखरे येती’ अशा नाटकांनी पटेल यांच्या दिग्दर्शकीय कौशल्याला दिशा दिली. मात्र ‘घाशीराम कोतवाल’ या नाटकाने त्यांची खरी ओळख निर्माण केली.
दिवसा प्रॅक्टिस आणि संध्याकाळी नाट्यतालमी ही तारेवरची कसरत करत करत त्यांनी डॉक्टरकीच्या जोडीने रंगभूमीवर आपली ओळख ठामपणे ठसवली. पण मन मात्र चित्रपटाच्या मोठ्या पडद्याकडे ओढले जात होते. अखेर ‘सामना’ या चित्रपटाद्वारे त्यांनी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केलं. सत्तेचा खेळ उलगडणारा ‘सामना’, ‘सिंहासन’सारखा राजकीय गूढपट, आदिवासी जीवनावर भाष्य करणारा ‘जैत रे जैत’, सामाजिक संघर्ष मांडणारा ‘मुक्ता’ आणि कलाकाराच्या दु:खाची गाथा ‘एक होता विदूषक’ या चित्रपटांनी मराठी चित्रपटसृष्टीत नवा विचार रुजवला.
नाटक आणि चित्रपटांनंतर त्यांनी लघुपटाच्या माध्यमातूनही समाजाशी संवाद साधला. कुसुमाग्रजांवरील लघुपट विशेष गाजला, तर ‘मी एस.एम.’, ‘लक्ष्मणराव जोशी’, ‘कुमार गंधर्व’ या लघुपटांनी त्यांच्या कलात्मकतेची उंची दाखवून दिली.
प्रायोगिक रंगभूमीला चालना देण्यासाठी त्यांनी ‘थिएटर अकादमी’ या संस्थेची स्थापना केली आणि नव्या पिढीला रंगभूमीकडे वळवण्याचं काम सुरू केलं.
डॉ. जब्बार पटेल यांचा प्रवास केवळ एक दिग्दर्शक म्हणून नव्हे, तर विचारांना चालना देणाऱ्या सर्जनशील प्रवाहाच्या वाहक म्हणून ओळखला जातो. स्टेथेस्कोपने सुरू झालेला हा प्रवास, कॅमेऱ्यातून जगाला वेगळी नजर देऊन संपन्न होत आहे आणि अजूनही अनेक नव्या दिशांना मार्गदर्शित करत सुरू आहे.
मराठी चित्रपटसृष्टीतील व हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एक नाट्य व चित्रपट दिग्दर्शक डॉ. जब्बार पटेल यांना वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
श्रीकांत अ. जोशी (आणि क्रिएटिव्ह टीम)
माजी आमदार
मराठवाडा पदवीधर मतदार संघ

विदेशी चेहरा, पण मनाने खरा भारतीय – टॉम अल्टर![जन्म २२ जून १९५० , मृत्यू : २० सप्टेंबर २०१७]हिंदी चित्रपटसृष्टीत विदेशी ...
22/06/2026

विदेशी चेहरा, पण मनाने खरा भारतीय – टॉम अल्टर!
[जन्म २२ जून १९५० , मृत्यू : २० सप्टेंबर २०१७]
हिंदी चित्रपटसृष्टीत विदेशी भूमिका साकारणारा टॉम अल्टर जरी ते विदेशी दिसत असले तरी होते मात्र पक्का भारतीय होते . अल्टर काय ह्यातलं पहिलं नाव नव्हतं आणि नसतील. मात्र ह्या सगळ्यात अल्टर एक वेगळं रसायन होते. दोन खंड आणि तीन देशांचा इतिहास गाठीशी असणारे त्यांचे कुटुंब भारतात आपलेपणाने रुजले . त्यांची आई बार्बरा आणि वडील जेम्स १९४५ साली युरोपातून कराचीला उतरले. जेम्स यांचे अमेरिकन आईवडील १९१६ पासूनच भारतात येत असत. जेम्स यांचा जन्मच सियालकोट मध्ये झाला होता. जन्मानंतर काही वर्षांतच त्यांना परत अमेरिकेत जावं लागलं मात्र त्यांचं मन तिकडं कधीच रमले नव्हते. लग्न झाल्यानंतर ते भारतात परत आले, नेमकं तेव्हा जेव्हा भारत स्वातंत्र्याच्या उंबरठ्यावर उभा होता. टॉम अल्टर यांचा जन्म २२ जून १९५० मध्ये मसुरी येथे झाला. त्यांनी मसुरीच्या वुडस्टॉक शाळेत आणि नंतर पुण्याच्या फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूटमध्ये शिक्षण घेतले. त्यांनी ३०० हून अधिक चित्रपटांमध्ये काम केले, ज्यात सत्यजित रे यांच्या 'शतरंज के खिलाडी' आणि 'जुनून' सारख्या चित्रपटांचा समावेश आहे. अल्टर यांच्या अभिनयातील उत्स्फूर्तता त्यांच्या जिभेवरही उमटत होती. शक्तीमानचे गुरू म्हणून त्यांची पहिली ओळख झालेली. हिंदी, इंग्रजी आणि उर्दू या तिन्ही भाषांवर त्यांचे समान प्रभुत्व होते. ऑल्टरच्या दिसण्यामुळे त्यांना नेहमीच प्रश्न पडत होत की ते भारतीय आहे की परदेशी? यावर ते म्हणाले होते की, “भारतीय कलेच्या क्षेत्रात काम करूनही मला माझी भारतीय म्हणून ओळख पुन्हा पुन्हा सिद्ध करावी लागते याचे मला दु:ख आहे.” १९७२ ते १९७४ या काळात त्यांनी पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले ते सुद्धा गोल्ड मेडल मिळवणारा विद्यार्थी म्हणून. त्यावेळी नसिरुद्दीन शाह आणि ओम पुरी हे त्यांचे जोडीदार होते. नसिरुद्दीन शाह सोबत टॉम ऑल्टर यांनी 'मोटली थिएटर ग्रुप' सुरू केला होता. मुंबईत आल्यावर सुरुवातीच्या काळात त्यांना त्यांच्या चेहऱ्यामुळे त्यांना फक्त इंग्रज अधिकाऱ्याचेच रोल मिळायचे. रंगभूमीवर ते सतत सक्रिय होते. त्यांच्या खास चित्रपटांबद्ल बोलायचे झाले तर यामध्ये परिंदा, शतरंज के खिलाडी आणि क्रांती या चित्रपटांचा समावेश आहे. सरगोशियां या चित्रपटात ते अखेरचे दिसला होते. हिंदी सिनेमा व्यतिरिक्त टॉम यांनी बंगाली, असामी, गुजराती, तेलगू, तामिळ सिनेमात सुद्धा काम केले होते. टॉम हे १९८० आणि १९९० च्या दशकात क्रीडा पत्रकारही होते. सचिन तेंडुलकर क्रिकेटमध्ये प्रवेश करणार असताना टीव्हीवर मुलाखत घेणारे ते पहिले पत्रकार होते.ही मुलाखत खूप गाजली ही होती. १९७६ साली रामानंद सागर यांच्या ‘चरस’मध्ये त्यांनी आपला स्क्रीनवर पहिला परफॉर्मन्स दिला. त्यांच्या अभिनयाची ख्याती जसजशी बॉलिवूडमध्ये पसरत गेली तसे त्यांना चांगल्या भूमिका मिळू लागल्या व त्यांच्या चेहऱ्याकडे फक्त एक इंग्रज माणूस म्हणून पाहणे थांबले हळूहळू त्यांनी ताकदीच्या भूमिका पाठवायला सुरुवात केली काही काळानंतर दूरदर्शन मधील मालिकांमध्ये त्यांनी मिर्झा गालिब यांची भूमिका केली तसेच मौलाना अब्दुल कलाम आझाद यांची ही भूमिका त्यांनी काही चित्रपट व मालिकांमध्ये केली, यामुळे त्यांना लोकांमध्ये चांगली ओळख मिळाली व पठडीतल्या भूमिका सोडून इतरही आव्हानात्मक भूमिका त्यांच्या वाट्याला येऊ लागल्या. नंतरच्या काळात त्यांनी दिग्दर्शनाचेही चांगले प्रयत्न केले व उर्दूमधील काही श्रेष्ठ कथा व गोष्टी यांच्यावर छोट्या छोट्या फिल्म आणि मालिका बनवण्याचा व त्याला स्वतःच्याच बळावर वितरित करण्याचा प्रयत्नही केला. या भाषेमधील त्यांचे प्रभुत्व त्यांनी स्वतः अभ्यास करून मिळवले होते, आता त्यांचा मुलगा जे मी अल्टर हा सुद्धा आपल्या यूट्यूब शोच्या माध्यमातून लोकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवत आहे. त्यांनी कथांमधून क्रिकेट विषयी लेखनही केले व त्या सोबतच काही काळ त्यांनी क्रिकेट सामान्यांचे समालोचन म्हणजेच कॉमेंट्री करण्याचाही प्रयत्न केला. त्याकाळी हिंदी समालोचना मध्ये त्यांचे नाव चांगलेच गाजले होते. महात्मा गांधींच्या जीवनावर आधारित रिचर्ड ॲटनबरो यांच्या गांधी चित्रपटात टॉम ऑल्टरची फार छोटी भूमिका होती. या चित्रपटात त्यांची भूमिका महात्मा गांधी आणि कस्तुरबा गांधी यांची काळजी घेणाऱ्या डॉक्टरची होती . ही भूमिका छोटी असली तरी चित्रपटाच्या पडद्यावर टॉमने ही भूमिका अत्यंत गांभीर्याने साकारली होती. ऑल्टर यांनी 2008 मध्ये तीन पुस्तकेही लिहिली आहेत. त्यातील द बेस्ट इन द वर्ल्ड आणि द लोंगेस्ट रेस ही पुस्तके वाचकांच्या पसंतीस उतरली आहेत. २००८ साली त्यांना पद्मश्री पुरस्कार मिळाला भारत सरकारने त्यांना देशाच्या उच्च नागरी सन्मानाने त्यांना सन्मानित केले. मात्र खरे पाहता हा माणूस त्याहून कितीतरी मोठा भारतप्रेमी, क्रिकेटप्रेमी व सिनेप्रेमी होता. २० सप्टेंबर २०१७ रोजी वयाच्या ६७ व्या वर्षी स्किन कॅन्सरमुळे त्यांचे निधन झाले. टॉम अल्टर यांना जयंती निमित विनम्र अभिवादन!
श्रीकांत अ. जोशी (आणि क्रिएटिव्ह टीम)
माजी आमदार
मराठवाडा पदवीधर मतदारसंघ

ऑलिम्पिकची संधी हुकली… पण मराठी चित्रपटसृष्टीला लाभला एक महान कलावंत बाबुराव पेंढारकर![जन्म २२ जून १८९६ :, मृत्यू: ९ नोव...
22/06/2026

ऑलिम्पिकची संधी हुकली… पण मराठी चित्रपटसृष्टीला लाभला एक महान कलावंत बाबुराव पेंढारकर!
[जन्म २२ जून १८९६ :, मृत्यू: ९ नोव्हेंबर १९६७]
आपले जुने जाणते लोक म्हणायचे जे आपल्या नशिबात असतं ते आपल्याला मिळतच आणि जे आपल्या नशिबात कधीच नसतं ते आपण खेचून आणलं तरीही निसटून जात असंच काहीसं झालं दिग्गज मराठी अभिनेते, दिग्दर्शक बाबुराव पेंढारकर यांच्याबाबतीत आज त्यांची जयंती बाबुराव पेंढारकर यांचा जन्म २२ जून १८९६ रोजी कोल्हापूरला झाला. भालजी पेंढारकर हे मोठे बंधु मराठी सिनेमांच्या सुरुवातीच्या काळात प्रभात फिल्म कंपनीने अनेक चांगल्या मराठी सिनेमांची निर्मिती केली. प्रभात कंपनीच्या स्थापनेत बाबुराव पेंढारकर यांचं मोठं योगदान आहे. बाबुराव हे एक कुस्ती पटू होते त्याकाळी ऑलिम्पिक साठी भारताकडून कुस्तीगीर पाठवायचे होते. त्यासाठी एक सराव चाचणी सामना होणार होता . या सामन्यात जो खेळाडू बाजी मारेल त्याची थेट ऑलिम्पिक साठी रवानगी होणार होती. हे कळल्यावर कोल्हापुरातील तालमीतून दोन विद्यार्थी तयार करण्यात आले. त्यातले एक होते बाबुराव आणि दुसरे होते दिनकर शिंदे. बाळासाहेब यादव यांनी या दोघांकडून कसून तालीम करून घेतली. जोर बैठका, सूर्यनमस्कार, कुस्तीचे डावपेच अशा अनेक गोष्टी बाळासाहेब यादव या दोघांकडून करून घ्यायचे. दोघेही तयार झाले होते. परंतु दोघांपैकी कोणा एकालाच ऑलिम्पिक साठी पाठवावं लागणार होतं. आता पंचाईत निर्माण झाली. यावर एक तोडगा काढण्यात आला. गावात कुस्तीचा व्यवसाय करणारे जे पहिलवान आहेत, त्यांच्याशी हे दोघं कुस्ती खेळतील. दोघांपैकी ज्याचे गुण जास्त त्याला ऑलिम्पिक साठी पाठवले जाईल. त्यावेळी मात्र नशीबने बाबुराव यांची साथ दिली नाही आणि कमी गुण पडून ते हरले . मग दिनकर शिंदे यांना १९२० साली भारताकडून जे कुस्तीपटू ऑलिम्पिकला पाठवण्यात आले. इतकी मोठी संधी हुकल्यामुळे बाबुराव पेंढारकर यांचा नक्कीच हिरमोड झाला. परंतु दुःखकवटाळत बसण्यापेक्षा त्यांनी नवी गोष्ट करायला घेतली, ती म्हणजे सिनेमा पुढे सिनेसृष्टीत बाबुराव पेंढारकर यांनी एक दिग्दर्शक, कलाकार म्हणून यश मिळवले. मग आता असे म्हणता येईल ऑलिम्पिकचा चान्स हुकला म्हणूनच बाबुराव पेंढारकरांसारखा माणूस सिनेमात आला.बाबुराव पेंढारकर हे नाव उच्चारताच मूक चित्रपटापासून ते आजच्या रंगीत-संगीत चित्रपटसृष्टीचा जणू जिवंत जिता जागता इतिहासच डोळ्यांसमोर साकारतो. कृष्णराव मेस्त्री, आबालाल रहिमान, अल्लादिया खान, मंजीखां अशा त्या काळी कोल्हापुरात वास्तव्य असलेल्या महान कलाकारांची छाप बाबुरावांच्या जीवनावर पडली. कलामहर्षी बाबुराव पेंटर यांच्या महाराष्ट्र फिल्म कंपनीच्या ‘सैरंध्री’ या मूकपटात विष्णूची भूमिका करून त्यांनी चित्रसृष्टीचा श्रीगणेशा केला. त्यानंतर तयार झालेल्या ‘भक्त दामाजी’, ‘सुभद्रा हरण’, ‘कल्याण खजिना’ इत्यादी मूकपट निर्मितीत त्यांनी सहाय्य केले. १९३९ साली हंस पिक्चर्सचा ‘देवता’ चित्रपट प्रदर्शित झाला. या चित्रपटात बाबूराव पेंढारकरांनी प्रथमच नायकाची भूमिका केली आणि आपल्या समर्थ अभिनयाच्या बळावर ‘सुखाचा शोध’, ‘देवता’, ‘पैसा बोलतो आहे’, ‘पहिला पाळणा’ अशा अनेक चित्रपटांत नायकाची व्यक्तिरेखा साकारली.
वाढत्या वयाला लक्षात घेत त्यांनी चरित्र भूमिकाही प्रभावीपणे अभिनित केल्या. ‘छत्रपती शिवाजी’, ‘पावनखिंड’, ‘ये रे माझ्या मागल्या’, ‘पुनवेची रात’, ‘कलगीतुरा’, ‘गाठ पडली ठका ठका’, ‘जगावेगळी गोष्ट’, ‘महात्मा फुले’, ‘देवघर’, ‘आम्रपाली‘, ‘बायको माहेरी जाते’, ‘थोरातांची कमळा’, ‘देव जागा आहे’, ‘दो आँखे बारह हाथ’, ‘नवरंग’, ‘इथे मराठीचिये नगरी’ यासारख्या चित्रपटांतल्या चरित्र भूमिकाही त्यांनी मेहनतीने रंगवल्या आणि बाबूरावांना अभिनयाबरोबरच साहित्य, संगीताचीही जाण होती. वि.स. खांडेकर, आचार्य अत्रे, पु.भा. भावे, ग.दि. माडगूळकर यांच्या सहवासात ते रमत असत. साहित्याचे वाचन अफाट होते. इंग्रजी शिक्षणही झाले होते.
१९५१ साली रंगमंदिर नाट्यसंस्था स्थापन करून बाबूराव यांनी ‘शिवसंभव’ या नाटकाचा प्रयोग केला.
आपल्या चित्रपट व्यवसायाच्या कारकिर्दीवर प्रकाश टाकणारे "चित्र आणि चरित्र" हे आत्मचरित्र त्यांनी लिहिले. आचार्य अत्रे यांनी या आत्मचरित्रावर अग्रलेखही लिहिला. वयाच्या पन्नाशीनंतर बाबूराव रंगभूमीकडे वळले. अत्रेच्या सूचनेवरून त्यांनी 'झुंझारराव'साकारला. व नाट्य अभिनेते म्हणूनही आपला ठसा उमटविला. त्यांचा ४५ वर्षांच्या कारकीर्दीमध्ये त्यांच्या नावावर ७ मूकपट, ४९ मराठी, २१ हिंदी चित्रपट आणि ५ नाटके आहेत.ज्या काळात चित्रपट हे माध्यम भारताला फारसे परिचित नव्हते, तेव्हा कोणतीच अनुकूलता, प्रशिक्षण आणि आर्थिक पाठबळ नसताना कलानिर्मितीच्या ध्यासाने झपाटलेल्या भालजी पेंढारकर, मास्टर विनायक आणि व्ही. शांताराम यांना जोडणारा एक दुवा म्हणून बाबूराव पेंढारकर मार्गदर्शकाच्या रूपाने कार्यरत झाले. या दिग्गज व्यक्तिमत्त्वांनी कलापूर्ण मूकपट, मग बोलपट आणि रंगीत चित्रपट निर्माण करून भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात अतिशय मोलाची भर घातली. किंबहुना पुढच्या काळात आलेल्या सामाजिक चित्रपटांच्या लाटेमागे या सर्वांचा चित्रपटसृष्टीची दिशा बदलण्याचा एक जाणीवपूर्वक विचार निश्चितच पथदर्शी होता. ९ नोव्हेंबर १९६७ रोजी त्यांचे निधन झाले. मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्ध अभिनेते, निर्माते, दिग्दर्शक आणि पटकथालेखक बाबुराव पेंढारकर यांना जन्मदिनानिमित विनम्र अभिवादन !

महानुभाव साहित्याचा गूढ ठेवा जगासमोर आणणारे संशोधक – पद्मश्री डॉ. विष्णू भिकाजी कोलते! ( जन्म :२२,जून १९०८ - मृत्यू : ८,...
22/06/2026

महानुभाव साहित्याचा गूढ ठेवा जगासमोर आणणारे संशोधक – पद्मश्री डॉ. विष्णू भिकाजी कोलते!
( जन्म :२२,जून १९०८ - मृत्यू : ८,एप्रिल १९९८)
आपल्या मराठी संताचे सामजिक कार्य लक्षात घेऊन त्यांना लेखनाच्या माध्यमातून जगासमोर मांडणारे डॉ. विष्णू भिकाजी कोलते यांनी महानुभावीय साहित्याची गूढ लिपी उकलून, महानुभावीय साहित्याचं संशोधन केलं.खामगाव येथे ते माध्यमिक शिक्षणासाठी असताना तेथील वास्तव्य त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देणारे ठरले. शाळेचे मुख्याध्यापक रावसाहेब गणेश गोरे यांनी त्यांना प्राचीन मराठी कवितेची गोडी लावली. कविता वाचता वाचता विष्णू स्वत: कविता करू लागले. त्यानंतर महाविद्यालयीन शिक्षणात नागपूर विद्यापीठाचे बी.ए. आणि एम्. ए. च्या परीक्षेत मराठीत सर्वप्रथम आल्याबद्दल बेहरे पारितोषिक व सर्व विषयांच्या विद्यार्थ्यांतील प्रथम क्रमांकाबद्दल मलक सुवर्णपदक मिळाले. १९३१ साली ते एल्ए‌ल्‌. बी. ही झाले. तेव्हापासून १९६६ मध्ये निवृत्त होईपर्यंत ते सरकारी महाविद्यालयांतून मराठीचे प्राध्यापक होते. १९४८ मध्ये महानुभाव पंथाच्या तत्त्वज्ञानासंबंधी लिहिलेल्या प्रबंधावर त्यांस डॉक्टरेट मिळाली.
पुढे चालून ते अमरावतीतील किंग एडवर्ड कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले याच काळात महानुभाव पंथियांच्या वाङ्मयाकडे त्यांचे मन आकर्षित झाले. ते साहित्य मराठी वाङ्मयाच्या प्रमुख प्रवाहात आणावे, असे त्यांना वाटू लागले. त्या दृष्टीने त्या साहित्याचा अभ्यास सुरू झाला. त्यांनी संशोधन, संपादन हेही क्षेत्र स्वीकारले.
महानुभाव पंथाचे काही साहित्य कूटलिपींमध्ये असल्यामुळे ते सर्वसामान्यांना वाचता येण्यासारखा नव्हतं. त्यामुळे त्या पंथाचे महंत त्यातच समाधान मानीत कोलते यांनी या कूटलिपी अभ्यासली. महानुभावांच्या अनेक ग्रंथांचे चिकित्सक संपादन केले. उदा. भास्कर भट्ट बोरीकर विरचित ‘उद्धवगीता’, ‘स्थानपोथी’, नरेंद्र विरचित ‘रुक्मिणी स्वयंवर’, महाई भट्ट संकलित श्री गोविंदप्रभू चरित्र इत्यादी अशा एकूण पंधरा महानुभावीय ग्रंथांचे विष्णू कोलते यांनी संपादन केले.
महानुभाव तत्त्वज्ञानावर प्रबंध लिहून त्यांनी ‘आचार्य’ ही सन्मानाची उपाधी मिळवली.
त्यांनी प्राचीन भारतीय इतिहासासंबंधीचे सुमारे ३०-३२ लेख लिहिले. महाराष्ट्राच्या विविध भागांत सापडलेले शिलालेख, ताम्रपट यांचे त्यांनी वाचन केले. त्यांचे विवरण, स्पष्टीकरण केले. हे लेख संस्कृत, प्राकृत, कानडी, मराठी या भाषांमधील होते.
मराठी संतांचे सामाजिक कार्य, लव्हाळी, स्वस्तिक,
मूर्तिप्रकाश, साहित्य संचार, प्राचीन मराठी साहित्य संशोधन, मराठी अस्मितेचा शोध, स्नेहबंध, गिरिपर्ण, असं त्यांचं लेखन प्रसिद्ध आहे १९६७ सालच्या भोपाळ साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षही ते होते. त्यांच्या कार्यासाठी १९९१ साली त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने गौरवण्यात आले. अशा या महानुभाव साहित्याचा गाढा अभ्यास असणाऱ्या डॉ. विष्णू कोलते यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!
श्रीकांत अ. जोशी (आणि क्रिएटिव्ह टीम)
माजी आमदार
मराठवाडा पदवीधर मतदारसंघ

"मोगैम्बो खुश हुआ!" से लेकर भारतीय सिनेमा के अमर अभिनय सम्राट तक –....!अमरीश पुरी(जन्म: २२ जून १९३२ – मृत्यू: १२ जनवरी २...
22/06/2026

"मोगैम्बो खुश हुआ!" से लेकर भारतीय सिनेमा के अमर अभिनय सम्राट तक –....!
अमरीश पुरी
(जन्म: २२ जून १९३२ – मृत्यू: १२ जनवरी २००५)
भारतीय सिनेमा के इतिहास में कुछ कलाकार ऐसे होते हैं जो केवल पर्दे पर अभिनय नहीं करते, बल्कि अपने किरदारों के माध्यम से दर्शकों के दिलों में हमेशा के लिए बस जाते हैं। उनका नाम समय के साथ पुराना नहीं होता, बल्कि हर पीढ़ी उन्हें नए सिरे से खोजती और सराहती है। ऐसे ही कालजयी कलाकार थे अमरीश पुरी।
उनकी गूंजती हुई आवाज़, प्रभावशाली व्यक्तित्व, तीखी निगाहें और अद्भुत अभिनय क्षमता ने उन्हें भारतीय फिल्म उद्योग का एक ऐसा स्तंभ बना दिया, जिसकी बराबरी करना आज भी आसान नहीं है। आज जब हम उनके सिनेमाई सफर को याद करते हैं, तो महसूस होता है कि अमरीश पुरी केवल एक अभिनेता नहीं थे, बल्कि अभिनय की एक ऐसी पाठशाला थे, जिन्होंने यह साबित किया कि खलनायक भी नायक जितना ही लोकप्रिय और सम्मानित हो सकता है।
आज जब भारतीय सिनेमा के महान कलाकारों की चर्चा होती है, तो अमरीश पुरी का नाम सबसे सम्मान के साथ लिया जाता है। लगभग चार दशकों तक उन्होंने भारतीय रंगमंच और सिनेमा पर अपना अद्वितीय प्रभाव बनाए रखा। 450 से अधिक फिल्मों में अभिनय करने वाले इस महान कलाकार ने हर भूमिका में ऐसी जान फूंकी कि उनका किरदार फिल्म खत्म होने के बाद भी दर्शकों के मन में जीवित रहता था।
लेकिन इस चमकदार सफलता के पीछे संघर्ष की एक लंबी कहानी छिपी हुई थी। बहुत कम लोग जानते हैं कि मुंबई आने के बाद अमरीश पुरी को अपने पहले स्क्रीन टेस्ट में असफलता का सामना करना पड़ा था। यह वह समय था जब उनके बड़े भाई मदन पुरी और चमन पुरी फिल्म जगत में स्थापित कलाकार थे। ऐसे माहौल में असफलता किसी भी व्यक्ति का आत्मविश्वास तोड़ सकती थी, लेकिन अमरीश पुरी ने हार मानने के बजाय अपने सपनों को और मजबूत किया।
उन्होंने कर्मचारी राज्य बीमा निगम (ESIC) में नौकरी शुरू कर दी, लेकिन अभिनय के प्रति उनका प्रेम कभी कम नहीं हुआ। दिन में नौकरी और शाम को थिएटर यही उनकी दिनचर्या बन गई। पृथ्वी थिएटर में उन्होंने प्रसिद्ध रंगकर्मी सत्यदेव दुबे के साथ अनेक नाटकों में अभिनय किया। मंच पर वर्षों की साधना ने उनके अभिनय को इतनी गहराई प्रदान की कि बाद में वही उनकी सबसे बड़ी ताकत बन गई।
धीरे-धीरे विज्ञापनों से होते हुए उनका सफर फिल्मों तक पहुंचा और फिर पीछे मुड़कर देखने की आवश्यकता कभी नहीं पड़ी। अमरीश पुरी का नाम लेते ही सबसे पहले जिस किरदार की याद आती है, वह है "मोगैम्बो"। वर्ष 1987 में आई फिल्म ‘मिस्टर इंडिया’ में निभाया गया यह किरदार भारतीय सिनेमा के इतिहास में अमर हो चुका है। "मोगैम्बो खुश हुआ" केवल एक संवाद नहीं रहा, बल्कि भारतीय लोकप्रिय संस्कृति का हिस्सा बन गया। आज भी यह संवाद उतनी ही लोकप्रियता के साथ बोला जाता है जितना लगभग चार दशक पहले बोला जाता था।
मोगैम्बो की सैन्य वर्दी, उसकी भयावह हंसी, दुनिया पर राज करने के सपने और अमरीश पुरी का दमदार अभिनय इन सबने मिलकर ऐसा किरदार रचा जिसे भारतीय सिनेमा का सबसे प्रतिष्ठित खलनायक माना जाता है। शायद यही कारण है कि आज भी जब फिल्मी खलनायकों की सूची बनाई जाती है, तो मोगैम्बो का नाम सबसे ऊपर दिखाई देता है।
हालांकि अमरीश पुरी को केवल खलनायक कहना उनके अभिनय के साथ अन्याय होगा। उन्होंने कई ऐसे किरदार भी निभाए जो नकारात्मक नहीं थे, लेकिन अपनी दृढ़ता और प्रभाव के कारण कहानी के केंद्र में बने रहे। इसका सबसे सुंदर उदाहरण है ‘दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे’ का चौधरी बलदेव सिंह। एक सख्त लेकिन अपनी बेटी से बेहद प्रेम करने वाले पिता के रूप में उन्होंने दर्शकों का दिल जीत लिया। फिल्म के अंतिम दृश्य में जब वे सिमरन का हाथ छोड़ते हुए कहते हैं, "जा सिमरन, जी ले अपनी जिंदगी", तो यह क्षण भारतीय सिनेमा के सबसे भावुक दृश्यों में शामिल हो जाता है।
इसी तरह ‘गदर: एक प्रेम कथा ‘ में अशरफ अली के रूप में उन्होंने एक ऐसे पिता का किरदार निभाया जो अपनी बेटी के प्रेम और अपनी सामाजिक राजनीतिक सोच के बीच उलझा हुआ है। इस भूमिका में उनका भावनात्मक संघर्ष दर्शकों को भीतर तक छू जाता है। फिल्म में उनकी उपस्थिति ने कहानी को केवल संघर्षपूर्ण नहीं बल्कि भावनात्मक रूप से भी समृद्ध बनाया।
वहीं ‘करण अर्जुन’ में ठाकुर दुर्जन सिंह के रूप में उन्होंने क्रूरता और लालच की ऐसी तस्वीर पेश की, जिसने दर्शकों को उनके किरदार से नफरत करने पर मजबूर कर दिया। यही एक महान अभिनेता की पहचान होती है कि वह अपने अभिनय से दर्शकों की भावनाओं को नियंत्रित कर सके। ‘नायक’ में भ्रष्ट मुख्यमंत्री बलराज चौहान के रूप में उन्होंने सत्ता के अहंकार और राजनीतिक भ्रष्टाचार का जीवंत चित्रण किया।
अनिल कपूर के साथ उनकी टक्कर आज भी फिल्म प्रेमियों को याद है। उनका हर संवाद और हर दृश्य यह साबित करता है कि वे केवल अभिनय नहीं करते थे, बल्कि किरदार को जीते थे। ‘दामिनी’ में इंद्रजीत चड्ढा के रूप में उनका अदालत वाला अभिनय हो या ‘घायल ‘ में बलवंत राय का प्रभावशाली खलनायक, हर भूमिका में उन्होंने अपने अभिनय की नई ऊंचाइयों को छुआ। ‘मेरी जंग ‘ में जी.डी. ठकराल की भूमिका के लिए उन्हें फिल्मफेयर पुरस्कार मिला, जो उनके असाधारण अभिनय की स्वाभाविक पहचान थी।
अमरीश पुरी की प्रतिभा केवल हिंदी फिल्मों तक सीमित नहीं थी। उन्होंने कन्नड़, मराठी, पंजाबी, तमिल, तेलुगु, मलयालम और हॉलीवुड फिल्मों में भी काम किया। हॉलीवुड की चर्चित फिल्म ‘Indiana Jones and the Temple of Doom’ में उनका अभिनय आज भी अंतरराष्ट्रीय स्तर पर सराहा जाता है। उस दौर में किसी भारतीय अभिनेता का वैश्विक मंच पर इतनी मजबूत उपस्थिति दर्ज कराना अपने आप में बड़ी उपलब्धि थी।
12 जनवरी 2005 को भारतीय सिनेमा ने अपना एक अनमोल रत्न खो दिया। उनके निधन ने फिल्म जगत में एक ऐसा खालीपन पैदा किया जिसे आज तक पूरी तरह भरा नहीं जा सका है। लेकिन कुछ कलाकार अपने जाने के बाद भी कभी विदा नहीं होते। अमरीश पुरी उन्हीं दुर्लभ कलाकारों में से एक हैं।
आज उनहे उन्हें याद करते हुए यह कहना बिल्कुल गलत नहीं होगा कि उन्होंने खलनायकी को एक नई पहचान दी। उन्होंने यह साबित किया कि अभिनय की महानता किरदार की अच्छाई या बुराई में नहीं, बल्कि उसे निभाने की ईमानदारी और गहराई में होती है। मोगैम्बो की मुस्कान, बलदेव सिंह का प्यार, अशरफ अली का संघर्ष, बलवंत राय की क्रूरता और अनगिनत अन्य किरदार आज भी भारतीय सिनेमा के स्वर्णिम इतिहास का हिस्सा हैं।
समय बीतता जाएगा, नई पीढ़ियां आएंगी, नए सितारे चमकेंगे, लेकिन भारतीय सिनेमा के आकाश में अमरीश पुरी नाम का यह सितारा हमेशा उसी चमक के साथ जगमगाता रहेगा।
क्योंकि कुछ कलाकार इतिहास का हिस्सा नहीं बनते, वे स्वयं इतिहास रचते हैं।
श्रीकांत अ. जोशी (एवं क्रिएटिव टीम)
पूर्व विधायक
मराठवाड़ा स्नातक निर्वाचन क्षेत्र.

Address

A-7, Vedant Grahkul, New Shreyanagar, Near Deogiri Bank

431005

Telephone

+919422205787

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Shrikant Joshi posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Contact The Business

Send a message to Shrikant Joshi:

Shortcuts

  • Want your business to be the top-listed Advertising & Marketing Company?

Share