17/12/2025
Стэнфордын шоронгийн туршилт
1971 оны зуны халуун өдрүүдэд, Калифорнийн Стэнфордын их сургуулийн доорх нам гүм зооринд нэгэн туршилт эхэлжээ. Энэ бол жирийн туршилт биш — хүний дотор нуугдсан эрх мэдэл, хүчирхийлэл, дуулгавартай байдлын мөн чанарыг ил гаргах зорилготой “шорон” байлаа.
Филип Зимбардо хэмээх судлаач өөрийн оюутнуудыг сайн дураар оролцохыг урьсан. 24 залууг санамсаргүйгээр хоёр бүлэгт хуваав: нэг хэсэг нь “харгалзагчид”, нөгөө нь “хоригдлууд” болно. Тэдэнд хэн нь ч бодит гэмт хэрэг хийгээгүй, хэн нь ч үнэхээрийн цагдаа биш байв — бүгд туршилтын тоглоомын дүрүүд.
Гэвч тоглоом тун удалгүй бодит амьдрал болж хувирсан.
Харгалзагчдад дүрэм журам сахиулах үүрэг өгч, форм, нүд халхлах нарны шил өмсүүлэв. Харин хоригдлуудыг шоронгийн хувцас, дугаар бүхий малгай өмсүүлж, нэрийг нь хүртэл авч оронд нь тоо өглөө. Эхний өдөр бүгд инээлдэж, туршилт сонирхолтой байх болов уу гэж бодож байв. Гэтэл хоёр дахь өдөр бүх зүйл өөрчлөгдөв.
“Хоригдол 819, дүрмээ зөрчсөн байна!”
Харгалзагчид өөрсдөө ч анзааралгүйгээр хатуу, зандраа болж эхэллээ. Тэд хоригдлуудыг шөнө дунд өрөөнөөс нь дуудаж, шалан дээр суулгаж, хүчээр дасгал хийлгэж, заримыг нь тусгаарлалаа. Харин хоригдлууд айдас, гутрал, бухимдлаар дүүрч, сэтгэлзүйн хувьд нуран унаж байв. Зарим нь уйлж, зарим нь туршилтаас гарахыг гуйсан ч, харгалзагчид “шоронгийн дүрэмд гарц байхгүй” гэж хүйтнээр хариулдаг байв.
Зимбардо ч өөрөө энэ дүрмийн тоглоомд автав. Тэр шоронгийн “захирагч” болж, оролцогчдын зовлонг судалгааны нэг хэсэг мэт хүлээн авч байв. Гэвч гаднын судлаач нэгэн эмэгтэй туршилтын явцыг үзээд, “Энэ бол судалгаа биш — энэ бол тарчлал” гэж хэлэх хүртэл хэн ч зогсоохыг бодоогүй.
Ингээд анх 2 долоо хоног үргэлжлэх ёстой байсан туршилтыг ердөө 6 дахь өдөрт нь зогсоосон.
Хожим Зимбардо ингэж дүгнэсэн байдаг:
“Хүнийг буруу орчин, буруу дүр үүрэгт оруулахад тэр хамгийн харгис, хамгийн эмзэг талуудаа ил гаргадаг.”
Стэнфордын шоронгийн туршилт нь дэлхий даяар ёс зүй, эрх мэдэл, сэтгэл зүйн хүчний талаар шинэ эргэцүүлэл төрүүлсэн юм. Энэ туршилт бидэнд нэгэн аймшигтай үнэнийг ойлгуулсан —
муу хүн гэж байдаггүй, муу систем муу хүмүүсийг бүтээдэг юм.
Сэтгэл судлалын сонирхолтой туршилтууд цувралаас…