Agro Times Monthly एग्रो टाइम्स मासिक

  • Home
  • Nepal
  • Kathmandu
  • Agro Times Monthly एग्रो टाइम्स मासिक

Agro Times Monthly एग्रो टाइम्स मासिक Agriculture Monthly Magazine. Welcome to official website of Agrotimes Monthly

जुरो भएका गाईको गोबरबाट निर्मित अर्गानिक गोबर पेन्ट परिचय, स्वास्थ्य सुरक्षा र वातावरणीय महत्त्व :जुरो भएका गाईको गोबरबा...
15/08/2026

जुरो भएका गाईको गोबरबाट निर्मित अर्गानिक गोबर पेन्ट

परिचय, स्वास्थ्य सुरक्षा र वातावरणीय महत्त्व :
जुरो भएका गाईको गोबरबाट बनाइएको अर्गानिक गोबर पेन्ट स्वास्थ्य र वातावरण दुवैका लागि लाभदायक मानिने एक दिगो र स्वस्थ विकल्प हो । परम्परागत सिंथेटिक पेन्टहरूमा भित्री हावा प्रदूषित पार्ने वाष्पशील जैविक यौगिकहरू (VOCs), भारी धातुहरू र अन्य हानिकारक रसायनहरू हुने गर्दछन् । यसको विपरीत, अर्गानिक गोबर पेन्ट गैर-विषाक्त, गन्धरहित र हानिकारक पदार्थबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुने भएकाले यसले भित्री वायुको गुणस्तर सुधार्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । मुख्य कच्चा पदार्थका रूपमा कृषि उप-उत्पादन गाईको गोबर प्रयोग गरिने भएकाले यो पेन्ट पर्यावरणमैत्री हुनुका साथै फोहोर व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्‍याउने र सिंथेटिक पेन्टको तुलनामा निकै कम कार्बन उत्सर्जन गर्ने माध्यम बनेको छ । यसले विशेष गरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा रासायनिक संवेदनशीलता भएका व्यक्तिहरूका लागि पूर्ण रूपमा सुरक्षित वातावरण सिर्जना गर्दछ ।

प्राकृतिक गुण, इन्सुलेशन र आर्थिक-सामाजिक लाभ :
गाईको गोबरमा प्राकृतिक रूपमा रहने एन्टिमाइक्रोबियल गुणहरूले ब्याक्टेरिया, ढुसी र फफूंदीको वृद्धि रोक्न मद्दत पुर्‍याउँछन् । यस पेन्टमा प्राकृतिक थर्मल इन्सुलेशनको क्षमता हुने भएकाले यसले घरलाई गर्मीको समयमा चिसो र जाडोको समयमा न्यानो राख्न मद्दत गर्दछ । साथै, ओसिलोपन प्रतिरोध गर्ने र प्राकृतिक कीट विकर्षकका रूपमा काम गर्ने गुणहरू समेत यसमा पाइन्छन् । प्राथमिक कच्चा पदार्थ (गोबर) सहज रूपमा उपलब्ध हुने हुनाले यो दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ र लागत-प्रभावी विकल्प सिद्ध हुन्छ । स्थानीय किसानहरूबाट गोबर खरिद गर्दा ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष सहयोग पुग्ने भएकाले यसले सामाजिक तथा आर्थिक स्तर सुदृढ बनाउन पनि मद्दत गर्दछ ।

सांस्कृतिक सम्पदा, सौन्दर्य

यो पेन्ट प्राचीन वैदिक अभ्यासको आधुनिक रूपान्तरण हो, जसले सांस्कृतिक सम्पदालाई जीवन्त राख्दै मानवलाई प्रकृतिसँग पुन: जोड्ने अवसर प्रदान गर्दछ । यसमा प्राकृतिक रङद्रव्यहरू (Pigments) प्रयोग गरी विभिन्न रङहरू तयार पार्न सकिने भएकाले यसले घरको भित्तालाई न्यानो र आकर्षक सौन्दर्य प्रदान गर्दछ । परम्परागत ज्ञान र आधुनिक आवश्यकतालाई एकसाथ जोडेर आकर्षक विकल्पका रूपमा आएको अर्गानिक गोबर पेन्ट छनोट गर्नु भनेको स्वस्थ, दिगो र पर्यावरणमैत्री जीवनशैलीतर्फको एक सचेत कदम हो ।

सुन सरह मूल्यवान तर सङ्कटग्रस्त : रक्तचन्दनको बहुगुणी प्रयोग र विश्वव्यापी मागरक्तचन्दन वा रातो चन्दन (Pterocarpus santa...
15/08/2026

सुन सरह मूल्यवान तर सङ्कटग्रस्त : रक्तचन्दनको बहुगुणी प्रयोग र विश्वव्यापी माग

रक्तचन्दन वा रातो चन्दन (Pterocarpus santalinus) फाबेसी परिवारअन्तर्गत पर्ने बहुमूल्य काठयुक्त रूख हो । यसको गहिरो रातो–बैजनी रंगको मुटु काठ (heartwood) विश्वभर प्रसिद्ध छ । यसबाट निकालिने प्राकृतिक रंग ‘स्यान्टालिन’ औषधि, खाद्य पदार्थ, छाला र कपडा उद्योगमा प्रयोग हुन्छ । आयुर्वेदमा यसलाई रक्तशोधक, ज्वरनाशक, एन्टी–इन्फ्लेमेटरी, टोनिक र छालाका रोगमा उपयोगी मानिन्छ । काठको सुन्दरता र टिकाउपनाका कारण यसलाई उच्च गुणस्तरको फर्निचर, संगीत वाद्ययन्त्र र कलात्मक वस्तु बनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ । यो प्रजाति मुख्यतया भारतको आन्ध्र प्रदेशस्थित पूर्वी घाट क्षेत्रमा सीमित रूपमा पाइन्छ र नेपालमा प्राकृतिक रूपमा पाइँदैन ।

अन्तर्राष्ट्रिय माग, तस्करी र नेपालको स्थिति :
रक्तचन्दनको उच्च आर्थिक मूल्यका कारण यसको अवैध कटान र तस्करी व्यापक रूपमा भइरहेको छ । चीन, जापान र अन्य देशहरूमा यसको माग उच्च रहेकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको मूल्य अत्यधिक छ । IUCN रेड लिस्टमा यसलाई Endangered को श्रेणीमा राखिएको छ भने CITES को Appendix II मा सूचीकृत गरिएको छ । यसको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका लागि विशेष अनुमति आवश्यक पर्दछ । नेपालमा यो प्रजाति प्राकृतिक रूपमा नपाइए पनि तस्करीको ट्रान्जिट रुटका रूपमा प्रयोग हुने गरेको घटनाहरू रिपोर्ट भएका छन् । ढिलो वृद्धि हुने (परिपक्व हुन २५–४० वर्ष लाग्ने) भएकाले प्राकृतिक पुनरुत्पादनले कटानको गतिलाई धान्न सक्दैन ।

संरक्षणका उपाय र भावी मार्गचित्र :
संरक्षणका लागि कडा कानूनी निगरानी, बासस्थान सुरक्षा र दिगो खेती प्रवर्द्धन आवश्यक छ । भारतमा केही क्षेत्रमा व्यावसायिक वृक्षारोपण प्रयास भइरहेका छन्, तर अवैध व्यापार नियन्त्रण अझै चुनौतीपूर्ण छ । नेपालले सीमा सुरक्षा सुदृढ गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगमार्फत तस्करी रोक्न भूमिका खेल्न सक्छ । दीर्घकालीन समाधानका लागि वैज्ञानिक अनुसन्धान, जनचेतना र कानूनी प्रवर्तनलाई एकीकृत रूपमा अगाडि बढाउनुपर्छ । रक्तचन्दन सांस्कृतिक, औषधीय र आर्थिक दृष्टिले महत्वपूर्ण सम्पदा भए पनि यसको संरक्षणविना यो प्रजाति संकटमा पर्ने जोखिम उच्च छ । तसर्थ, जिम्मेवार व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य अपरिहार्य छ ।

सहुलियतपूर्ण कर्जामा नयाँ नियम : कृषि र पशुपन्छी व्यवसायका लागि ५ करोडसम्म पाउनेसरकारले सहुलियतपूर्ण कर्जाको नयाँ कार्यव...
15/08/2026

सहुलियतपूर्ण कर्जामा नयाँ नियम : कृषि र पशुपन्छी व्यवसायका लागि ५ करोडसम्म पाउने

सरकारले सहुलियतपूर्ण कर्जाको नयाँ कार्यविधि लागू गर्दै कृषि तथा पशुपन्छी व्यवसायसहित आठ क्षेत्रका उद्यमी तथा लक्षित वर्गलाई पाँच करोड रुपैयाँसम्म कर्जा उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरेको छ । नयाँ व्यवस्थाअनुसार सरकारले कर्जाको ब्याजमा तीन प्रतिशत अनुदान दिनेछ भने बैंक तथा वित्तीय संस्थाले आधार दरमा १.५ प्रतिशतभन्दा बढी प्रिमियम थप्न पाउने छैनन्। अर्थ मन्त्रालयले जारी गरेको ‘सहुलियतपूर्ण कर्जाका लागि ब्याज अनुदानसम्बन्धी कार्यविधि, २०८२’ अनुसार कृषि तथा पशुपन्छी व्यवसायका लागि सबैभन्दा बढी पाँच करोड रुपैयाँसम्म कर्जा उपलब्ध हुनेछ ।

नयाँ कार्यविधिको उद्देश्य परम्परागत सीप तथा पेसाको आधुनिकीकरण, उद्यमशीलताको विकास, रोजगारी सिर्जना तथा प्राकृतिक विपत्पीडितलाई निजी आवास निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउनु रहेको छ । कार्यविधिअनुसार कृषि तथा पशुपन्छी कर्जा, महिला उद्यमशील कर्जा, वैदेशिक रोजगारबाट फर्केका युवा स्वरोजगार कर्जा, शिक्षित युवा परियोजना कर्जा, दलित समुदाय भगत सर्वजित उद्यम विकास कर्जा, स्टार्टअप उद्यम कर्जा, उद्योगमा बोइलर प्रतिस्थापन कर्जा र प्राकृतिक विपत्पीडितको निजी आवास निर्माण कर्जामा ब्याज अनुदान उपलब्ध हुनेछ ।

कृषि तथा पशुपन्छी व्यवसायका लागि पाँच करोड रुपैयाँसम्म, महिला उद्यमशीलता र स्टार्टअप उद्यमका लागि २५ लाख रुपैयाँसम्म तथा वैदेशिक रोजगारबाट फर्केका युवा, शिक्षित युवा र दलित समुदाय उद्यम विकासका लागि २० लाख रुपैयाँसम्म कर्जा उपलब्ध हुनेछ । उद्योगमा बोइलर प्रतिस्थापनका लागि ५० लाख रुपैयाँसम्म र प्राकृतिक विपत्पीडितको निजी आवास निर्माणका लागि पाँच लाख रुपैयाँसम्म कर्जा दिइने व्यवस्था गरिएको छ ।

सहुलियतपूर्ण कर्जाको ब्याजदरलाई ऋणीमैत्री बनाउन बैंक तथा वित्तीय संस्थाले आफ्नो आधार दरमा १.५ प्रतिशतभन्दा बढी प्रिमियम थप्न नपाउने व्यवस्था गरिएको छ । सरकारले यसरी कायम हुने ब्याजदरमा तीन प्रतिशत ब्याज अनुदान उपलब्ध गराउनेछ । ऋणीले ब्याज, कर्जा सूचना शुल्क र बिमा शुल्कबाहेक बैंकलाई अन्य अतिरिक्त शुल्क बुझाउनुपर्ने छैन । ब्याज अनुदानको सुविधा बढीमा पाँच वर्षसम्म प्राप्त हुनेछ र कार्यक्रम २०८७ असार मसान्तसम्म सञ्चालन हुने कार्यविधिमा उल्लेख छ।
सहुलियतपूर्ण कर्जा लिन ऋणी कम्तीमा १८ वर्ष पुगेको नेपाली नागरिक हुनुपर्नेछ । साथै कर्जा सूचना केन्द्रको कालो सूचीमा नपरेको र स्थायी लेखा नम्बर लिएको हुनुपर्नेछ ।

वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका युवाले विदेशमा कम्तीमा छ महिना काम गरी फर्केको हुनुपर्नेछ। कुनै देशको स्थायी बसोबासको स्वीकृति प्राप्त गरेका व्यक्ति यस्तो कर्जाका लागि योग्य नहुने तथा एकाघर परिवारका एक जना सदस्यले मात्र कर्जा सुविधा लिन पाउने र एउटै व्यक्तिले एकभन्दा बढी प्रकारको सहुलियतपूर्ण कर्जा लिन नपाउने व्यवस्था पनि गरिएको छ ।

कर्जा लिन चाहने व्यक्ति वा संस्थाले आवश्यक कागजातसहित सम्बन्धित बैंक तथा वित्तीय संस्थामा आवेदन दिनुपर्नेछ। बैंकले आवेदन प्राप्त भएको १५ कार्यदिनभित्र कर्जा दिने वा नदिने निर्णय गर्नुपर्नेछ । कर्जा अस्वीकृत भएमा तीन दिनभित्र स्पष्ट कारणसहित आवेदकलाई जानकारी दिनुपर्ने व्यवस्था छ । कर्जा प्रवाह गर्दा बैंकले व्यवसाय परियोजनालाई मुख्य आधारका रूपमा लिनुपर्नेछ। आवश्यक परेमा व्यक्तिगत वा सामूहिक जमानी लिन सक्ने व्यवस्था छ । १५ लाख रुपैयाँसम्मको कर्जामा बिमा तथा कर्जा सुरक्षण शुल्कमा ५० प्रतिशत अनुदान दिने व्यवस्था गरिएको छ ।

सरकारले सहुलियतपूर्ण कर्जाको सदुपयोग भए/नभएको अनुगमन गर्ने जिम्मेवारी बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई दिएको छ । कर्जाको दुरुपयोग भएको पाइएमा ब्याज अनुदान रोक्का गरी ऋणीबाट सम्पूर्ण अनुदान रकम ब्याजसहित असुल गर्ने व्यवस्था कार्यविधिमा गरिएको छ ।

15/08/2026

नेपालका उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रहरूमा पाइने जिम्मु एक बहुमूल्य सुगन्धित जडीबुटी हो। चाइभ्स र प्याजको मिश्रित बास्ना दिने यो वनस्पति नेपाली भान्सामा स्वाद र सुगन्ध बढाउनुका साथै परम्परागत औषधीय प्रयोगमा समेत उच्च महत्व मानिन्छ । नेपालको चिसो हावापानी र उच्च हिमाली भूगोल यसको व्यावसायिक खेतीका लागि अत्यन्तै अनुकूल रहेकाले पछिल्लो समय टनेल प्रविधि अपनाएर बिरुवा लगाउने प्रयासहरू सुरु भएका छन् ।

नेपालमा खजुर खेतीको सम्भाव्यता : ठूलो लगानी जोखिमपूर्ण, परीक्षण र अनुसन्धानमा जोड दिनुपर्नेखजुर (Date Palm) विश्वका सुख्...
15/08/2026

नेपालमा खजुर खेतीको सम्भाव्यता : ठूलो लगानी जोखिमपूर्ण, परीक्षण र अनुसन्धानमा जोड दिनुपर्ने

खजुर (Date Palm) विश्वका सुख्खा र अर्ध-शुष्क क्षेत्रमा सफलतापूर्वक खेती हुने बहुमूल्य फलफूल बाली हो । नेपालमा यसको व्यावसायिक खेती अझै प्रारम्भिक चरणमा छ । खजुरलाई लामो तातो र सुख्खा गर्मी, कम वर्षा तथा राम्रो निकास भएको बलौटे दोमट माटो चाहिन्छ । फल पाक्ने समयमा पानी पर्नु हुँदैन । नेपालको तराईका केही सुख्खा क्षेत्रमा तापक्रम उपयुक्त भए पनि मनसुनको वर्षाले फल कुहिने जोखिम उच्च रहन्छ । मध्य पहाडमा चिसोका कारण व्यावसायिक खेती कठिन देखिन्छ ।

हाल नेपालमा खजुरको व्यवस्थित व्यावसायिक खेती नगण्य छ । केही घरायसी र सजावटी रूपमा लगाइएका बिरुवाहरू भए पनि व्यापारिक स्तरको उत्पादन देखिएको छैन । भारत र मध्यपूर्वबाट सुकेको खजुर आयात हुने गरेको छ । मुख्य चुनौतीहरूमा मनसुन वर्षा, लामो Gestation period (४–७ वर्षपछि मात्र राम्रो उत्पादन), गुणस्तरीय बेर्नाको अभाव र प्राविधिक ज्ञानको कमी पर्दछन् ।

तराईका अत्यन्तै सुख्खा र सिञ्चित क्षेत्रमा परीक्षण खेती सुरु गर्न सकिन्छ । छिटो फल दिने जात छनोट गरी सुरक्षात्मक व्यवस्था अपनाउन सकिन्छ । अनुसन्धान केन्द्रहरूले साना स्केलमा परीक्षण गर्नुपर्छ । हालका लागि ठूलो लगानी जोखिमपूर्ण देखिन्छ । दीर्घकालीन रूपमा जलवायु अनुकूल जात विकास र बजार सुनिश्चित भएमा मात्र यसलाई व्यावसायिक विकल्पका रूपमा अगाडि बढाउन उपयुक्त हुनेछ । समग्रमा, नेपालमा खजुर खेतीको सम्भावना सीमित र क्षेत्र-विशिष्ट छ । तत्काल ठूलो विस्तारभन्दा परीक्षण र अनुसन्धानमा जोड दिनु व्यावहारिक हुनेछ ।

बर्दियामा केरा खेती विस्तार : निजी वन मासेर व्यावसायिक बाटोगुलरिया नगरपालिका वडा ४ तुल्सीपुरका हिमनाथ योगीले निजी वन मास...
15/08/2026

बर्दियामा केरा खेती विस्तार : निजी वन मासेर व्यावसायिक बाटो

गुलरिया नगरपालिका वडा ४ तुल्सीपुरका हिमनाथ योगीले निजी वन मासेर केरा खेती सुरु गरेका छन् । उनले १० वर्षअघि एक बिघा जग्गामा लगाएको सागुन र लिप्टिस बगैंचा मासेर केरा खेती थालेका हुन् ।
राम्रो आम्दानी हुने देखिएपछि बर्दियामा केरा खेती गर्ने किसान बढ्दै गएका छन् । योगीजस्तै अन्य खेती छोडेर केरा खेती गर्ने किसानहरू बढ्दै गएका छन् । गत वर्षदेखि केराले राम्रो मूल्य पाउन थालेपछि बर्दियाका किसान केरा खेतीतर्फ आकर्षित भएका हुन् । योगीका अनुसार अहिले आफ्नो गाउँमा चारजना किसानले सागुनको बगैंचा मासेर केरा खेती गर्न थालेका छन् ।
केरा व्यवसायी संघ बर्दियाका अध्यक्ष टोपलाल बिकले यस वर्ष बर्दिया जिल्लाभरि ५० हेक्टर क्षेत्रफलमा केरा खेती थपिएको बताए । उनले गत वर्षको तुलनामा यस वर्ष केराको दर राम्रो भएकाले केरा खेती गर्ने किसानहरू पनि बढ्दै गएको बताए ।
“गत वर्षको सिजनमा दशैँ–तिहारसम्म पनि केरा बिक्री राम्रो भएको थिएन । भारतबाट केरा आयात बन्द भएपछि केराको माग र मूल्य बढेको छ,” उनले भने, “माग बढेसँगै केरा खेती गर्ने किसान पनि बढेका छन् ।” बर्दिया जिल्लाभरि ६ सय ५० किसानले आठ सय हेक्टर क्षेत्रफलमा केरा खेती गरेको उनले बताए ।
बर्दिया जिल्ला केरा खेतीमा आत्मनिर्भर भएको छ । सरकारले केरा खेतीलाई प्रोत्साहन गर्नका लागि बर्दियाका गुलरिया, मधुवन र बाँसगढी नगरपालिकाका १७ वटा वडामा केरा जोन कार्यक्रम लागू गरेको छ । राष्ट्रिय कृषि आधुनिकीकरण कार्यक्रमले आर्थिक वर्ष २०७८–७९ मा केरा जोन लागू गर्दा दुई सय ६९ हेक्टर क्षेत्रफलमा केरा खेती सूचीकृत भएको थियो । गत आर्थिक वर्षमा चार सय १० हेक्टर केरा खेती सूचीकृत भएको छ ।
केरा जोन घोषणा गरिएको अनुदानका लागि सूचीकृत भएको तथ्याङ्क मात्र कार्यालयमा भएको हुनाले जिल्लाभरि केरा खेती गर्ने क्षेत्रफल र किसान धेरै भएको कार्यालयका प्रमुख बिरेन्द्रराज पराजुलीले बताए । केरा जोन कार्यक्रममा पाँचवटा सहकारी, ३५ वटा कृषि उद्यम र एक कम्पनी गरी ४१ वटा लाभग्राही सूचीकृत भएको उनले बताए । बर्दियामा प्रतिहेक्टर ५०–७५ मेट्रिक टन केरा उत्पादन हुँदै आएको कार्यालय प्रमुख पराजुलीले जानकारी दिए ।
केरा जोन कार्यक्रमअन्तर्गत कार्यालयले निःशुल्क प्राविधिक सहयोग गर्दै आएको छ । त्यसैगरी यान्त्रीकरण, सिँचाइ, बिरुवा, बजारीकरण, केरा पकाउने चेम्बर स्थापना र कृषि चुन लगायत माटो सुधारका लागि ५० प्रतिशत अनुदान दिँदै आएको छ । अनुदान रकमले केरा खेती विस्तारका लागि सहज भएको गुलरिया नगरपालिका वडा ४ प्रगतिटोलका किसान विष्णुप्रसाद भट्टराईले बताए । उनले अनुदानलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने बताउँदै नयाँ किसानलाई जोड्न कार्यालयले भूमिका खेल्न नसकेको दाबी गरे ।

बैतडीमा मौरीपालनबाट आत्मनिर्भर बन्दै प्रेमबहादुरघरको भित्तामा लहरै मौरीका घार छन् । स्थानीय काठबाट बनेका घार राख्न स्थान...
15/08/2026

बैतडीमा मौरीपालनबाट आत्मनिर्भर बन्दै प्रेमबहादुर

घरको भित्तामा लहरै मौरीका घार छन् । स्थानीय काठबाट बनेका घार राख्न स्थान अभाव भएपछि बाटो तथा भिरमा पनि घारहरू राखिएका छन् ।
बैतडीको सुर्नया गाउँपालिका–७ मालम बगरका प्रेमबहादुर विष्टका ५० घार मौरी छन् । पच्चीस वर्षदेखि मौरीपालन व्यवसायमा आबद्ध विष्टले वर्षमा दुई क्विन्टल मह उत्पादन गर्दै आएका छन् । स्थानीय बजार र जिल्लाबाहिर पनि मह बिक्री हुने गरेको छ । बजारमा महको माग बढ्दै गएकाले थप व्यवसाय विस्तार गर्न सके बजारको समस्या नरहेको विष्ट बताउँछन् ।

“लामो समयदेखि मौरीपालन गरेको हुँ । व्यवसाय बढाउँदै यहाँसम्म ल्याइपुर्‍याएको छु । घार राख्ने ठाउँ नभएर सडक किनार र भिरपाखामा पनि राखेको छु,” विष्टले भने ।
युवापुस्ता रोजगारीको खोजीमा विभिन्न मुलुकतिर गएका बेला विष्ट भने मौरीपालन व्यवसायमा रमाइरहेका छन् । मह बेचेर नै उनले घरपरिवार धानिरहेका छन् । बजारको कुनै समस्या छैन । स्थानीय बजारमै १५ सय रुपैयाँ प्रतिकिलो मह बिक्री हुने गरेको छ । वर्षमा अढाइदेखि तीन लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी हुने गरेको उनले बताए ।

“चैत–वैशाखको बीचमा एकपटक र कात्तिक–मङ्सिरमा दोस्रोपटक गरी दुईपटक मह निकाल्छु । एकपटक निकाल्दा एक क्विन्टल बढी हुन्छ,” उनले भने, “हालसम्म उत्पादन हुँदै आएको महले बजार पनि पाइरहेको छ ।” आम्दानीको राम्रो सम्भावना भए पनि परम्परागत तरिकाले मौरीपालन गरिरहेकाले मौरी जोगाउन निकै कठिन हुने गरेको छ । “आधुनिक घारहरू छैनन्,” उनले भने, “काठको परम्परागत घारहरूमा जङ्गली जनावर, मलसाप्रो र वर्षात्को समयमा चिसोबाट पनि बचाउन सकस हुने गरेको छ ।”
पछिल्लो समयमा तरकारी खेतीमा प्रयोग हुने विषादीले चुनौती थपिएको विष्टले बताए । “मौरीहरू फूल फुलेको ठाउँमा पुग्छन् । तरकारी खेतीमा विषादीको प्रयोगले मौरी पनि मर्ने गरेका छन्,” उनले भने । उनी मौरीपालनसँगै बाख्रापालनमा पनि व्यस्त छन् ।

नेपालमा उदाउँदो मेवा खेतीः सम्भावना, चुनौती र व्यावसायिक अवसरमेवा (Carica papaya) नेपालको उष्ण र उपोष्ण क्षेत्रमा सफलताप...
15/08/2026

नेपालमा उदाउँदो मेवा खेतीः सम्भावना, चुनौती र व्यावसायिक अवसर

मेवा (Carica papaya) नेपालको उष्ण र उपोष्ण क्षेत्रमा सफलतापूर्वक खेती गर्न सकिने छिटो फल दिने बहुमूल्य फलफूल बाली हो। पछिल्लो दुई दशकमा यसको व्यावसायिक खेती तीव्र रूपमा विस्तार हुँदै गएको भए पनि बजारको उच्च माग पूरा गर्न नसक्दा काठमाडौँ लगायतका प्रमुख बजारहरूमा ७० देखि ८० प्रतिशत मेवा भारतबाट आयात हुने गरेको छ। नेपालमा मेवा खेती मुख्यतया तराई र भित्री मधेशका जिल्लाहरू—चितवन, नवलपरासी, पर्सा, मोरङ, झापा, बारा, रूपन्देही र कञ्चनपुर आदिमा केन्द्रित छ। स्वदेशी उत्पादन बढाएर आयात प्रतिस्थापन गर्ने, किसानको आम्दानी वृद्धि गर्ने र रोजगारी सिर्जना गर्ने पर्याप्त सम्भावना रहेको सन्दर्भमा उपभोक्तामा स्वास्थ्य चेतना बढ्दै जाँदा ताजा र अर्गानिक मेवाको माग पनि निरन्तर बढिरहेको छ। यसका लागि तातो र आर्द्र हावापानी, २० देखि ३० डिग्री सेल्सियस तापक्रम, वार्षिक १००० देखि २००० मिलिमिटर वर्षा र पानीको राम्रो निकास भएको दोमट वा बलौटे दोमट माटो उपयुक्त मानिन्छ। नेपालमा छिटो फल दिने, उच्च उत्पादन दिने र बजारमा बढी मन पराइने रेड लेडी, पुसा डिलिसियस, पुसा मेजेस्टी र हनिड्यू जस्ता उन्नत तथा हाइब्रिड जातहरू अत्यन्तै लोकप्रिय रहेका छन्।

खेती प्रविधि, आर्थिक सम्भावना र प्रमुख चुनौतीहरू

बीउबाट बेर्ना तयार पारी १.५ देखि २ मिटरको दूरीमा रोपेर नियमित सिँचाइ, सन्तुलित मलखाद र रोग-कीरा व्यवस्थापन गर्दा प्रति बोट ५० देखि १५० वटासम्म फल र प्रति हेक्टर ५० देखि १०० टनसम्म उत्पादन लिन सकिन्छ। रोपेको ७ देखि १० महिनामै फल दिन थाल्ने भएकाले थोपा सिँचाइ र उच्च घनत्व रोपाइ अपनाएर उत्पादकत्व अझ बढाउन सकिने यो तुलनात्मक रूपमा छिटो प्रतिफल दिने आकर्षक बाली हो। एक हेक्टरमा उचित व्यवस्थापन गर्दा पहिलो वर्षदेखि नै राम्रो आम्दानी भई दोस्रो-तेस्रो वर्षमा उच्च नाफा कमाउन सकिने, मौसम अनुसार बजार मूल्य फरक परे पनि माग स्थिर रहने र ज्यूस, जैम तथा पेपेन निकाल्ने जस्ता प्रशोधन एवं निर्यातको सम्भावना समेत खुला रहेको छ। यद्यपि, गुणस्तरीय बीउ र बेर्नाको सहज उपलब्धता नहुनु, फेद कुहिने तथा भाइरल रोग र कीराको प्रकोप हुनु, उत्पादनपश्चात् व्यवस्थापन र भण्डारण (चिस्यान) सुविधाको अभाव हुनु, बजार पहुँच र मूल्य उतारचढाव हुनुका साथै प्राविधिक ज्ञान र तालिमको सीमितता रहनु मेवा खेतीका प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेका छन्।

अवसर, सिफारिस र निष्कर्ष

मेवा खेतीले आयात प्रतिस्थापन, युवा स्वरोजगार र ग्रामीण अर्थतन्त्र सुदृढ गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्ने भएकाले यसको विकासका लागि सरकारी निकाय, स्थानीय तह र निजी क्षेत्रबिच एकीकृत सहकार्य आवश्यक देखिन्छ। यसका लागि उन्नत जातका बीउ तथा बेर्ना उत्पादन र वितरण प्रणाली सुदृढ गर्ने, प्राविधिक तालिम र प्रदर्शन प्लट विस्तार गर्ने, थोपा सिँचाइ र आधुनिक व्यवस्थापन प्रविधि प्रवर्द्धन गर्ने, संकलन केन्द्र, चिस्यान सुविधा र बजार सम्पर्क बढाउने तथा अर्गानिक र ब्रान्डेड मेवा उत्पादनमा विशेष जोड दिने रणनीतिहरू अपनाउनुपर्छ। निष्कर्षमा, नेपालमा मेवा खेती उदाउँदो र उच्च सम्भावना बोकेको व्यावसायिक बाली भएकाले उपयुक्त प्रविधि, गुणस्तरीय सामग्री र प्रभावकारी बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सके यसले किसानको आम्दानी बढाउन, आयात घटाउन र कृषि क्षेत्रलाई व्यावसायिक बनाउन ठोस योगदान पुर्‍याउनेछ; त्यसैले दीर्घकालीन नीति र लगानीसहित यसलाई प्राथमिकतामा राख्न सकिए नेपालको फलफूल क्षेत्रमा मेवाले बलियो स्थान बनाउने निश्चित छ।

बनमाराबाट ब्रिकेट (बायोमास) र जैविक मल उत्पादनः दिगो व्यवस्थापन र आर्थिक अवसरबनमारा (Lantana camara लगायतका आक्रामक प्रज...
15/08/2026

बनमाराबाट ब्रिकेट (बायोमास) र जैविक मल उत्पादनः दिगो व्यवस्थापन र आर्थिक अवसर

बनमारा (Lantana camara लगायतका आक्रामक प्रजातिहरू) नेपालका वन, कृषि भूमि र सार्वजनिक क्षेत्रमा तीव्र रूपमा फैलिँदै गएको आक्रामक झार हो । यसले जैविक विविधता घटाउने, वन पुनरुत्पादनमा बाधा पुर्‍याउने र कृषि उत्पादकत्वमा नकारात्मक प्रभाव पार्ने गरेको छ । तर यही समस्यालाई अवसरमा परिणत गर्दै बनमाराबाट उच्च गुणस्तरको ब्रिकेट (बायोमास इन्धन) र जैविक मल उत्पादन गर्न सकिन्छ । यसले वन संरक्षण, वैकल्पिक ऊर्जा आपूर्ति, माटो सुधार र स्थानीय रोजगारी सिर्जनामा योगदान पुर्‍याउँछ । यो रिपोर्टले बनमाराको उपयोगिता, उत्पादन प्रक्रिया, आर्थिक सम्भावना र कार्यान्वयन रणनीति प्रस्तुत गर्दछ ।

२. बनमाराको समस्या र सम्भावना
नेपालमा बनमारा लगायतका आक्रामक प्रजातिहरूले वन क्षेत्र, सामुदायिक वन र कृषि भूमिलाई व्यापक रूपमा आक्रमण गरेका छन् । यसलाई नियन्त्रण गर्न परम्परागत रूपमा उखेलेर जलाइने गरिन्छ, जसले वायु प्रदूषण बढाउँछ र स्रोत खेर जान्छ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि बनमारामा सेलुलोज, लिग्निन र पोषक तत्व प्रशस्त हुन्छ । यसलाई कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गरी ब्रिकेट र जैविक मल बनाउन सकिन्छ। यसले समस्या समाधानसँगै हरित अर्थतन्त्र निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउँछ ।

३. ब्रिकेट (बायोमास) उत्पादन प्रक्रिया
बनमाराको डाँठ, हाँगा र पातलाई सुकाएर धुलो बनाइन्छ । त्यसपछि माटो वा स्टार्च जस्ता बाइन्डर मिसाएर ब्रिकेट मेसिनमार्फत आकार दिइन्छ । कार्बनिकरण (चारकोल बनाउने) विधि अपनाएर उच्च क्यालोरिफिक भ्यालु भएको ब्रिकेट तयार गर्न सकिन्छ। बनमाराबाट बनेको ब्रिकेटको ऊर्जा घनत्व करिब २३ जीजे प्रति घनमिटरसम्म पुग्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन् । यसले दाउराको विकल्पका रूपमा काम गर्छ र वनमाथि निर्भरता घटाउँछ। नेपालमा सामुदायिक स्तरमा यस्ता उद्यमहरू सञ्चालन भइरहेका उदाहरणहरू छन् ।

४. जैविक मल उत्पादन
बनमाराको पात र डाँठलाई कुहाएर वा हरियो मलका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसमा नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासको राम्रो मात्रा पाइन्छ । अन्य जैविक सामग्रीसँग मिसाएर कम्पोस्ट बनाउँदा माटोको उर्वराशक्ति बढ्छ र रासायनिक मलको आवश्यकता घट्छ । केही अध्ययनहरूले बनमारा आधारित हरियो मलले बालीको वृद्धि र उत्पादकत्वमा सकारात्मक प्रभाव पारेको देखाएका छन् । यसलाई जैविक विषादीका रूपमा समेत सीमित मात्रामा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

५. आर्थिक र सामाजिक लाभ
बनमारा संकलन, प्रशोधन र ब्रिकेट/मल उत्पादनले स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्छ । विशेष गरी महिला र विपन्न परिवारलाई आम्दानीको स्रोत बन्न सक्छ। ब्रिकेटको बजार होटल, घरायसी प्रयोग र साना उद्योगहरूमा विस्तार हुँदै गएको छ । जैविक मलको माग अर्गानिक खेती बढ्दै जाँदा उच्च हुने अपेक्षा गरिएको छ। यसले आयातित इन्धन र रासायनिक मलको निर्भरता घटाउन समेत सहयोग पुर्‍याउँछ ।

६. चुनौती र समाधान
मुख्य चुनौतीहरूमा निरन्तर कच्चा पदार्थ आपूर्ति, प्रविधिको पहुँच, गुणस्तर नियन्त्रण र बजार व्यवस्थापन पर्दछन् । समाधानका लागि सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह, स्थानीय तह र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक छ । तालिम, साना उपकरण अनुदान र ब्रान्डिङमा जोड दिनुपर्छ। नीतिगत सहयोग र अनुसन्धानमार्फत उत्पादन क्षमता विस्तार गर्न सकिन्छ ।

७. निष्कर्ष र सिफारिस
बनमाराबाट ब्रिकेट र जैविक मल उत्पादन गर्नु पर्यावरणीय समस्याको दिगो समाधान हो । यसले वन संरक्षण, ऊर्जा सुरक्षा, माटो स्वास्थ्य र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई एकैसाथ बलियो बनाउँछ । सरकार, स्थानीय तह, सामुदायिक वन र निजी क्षेत्रले एकीकृत रूपमा यसलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। प्राविधिक सहयोग, बजार पहुँच र जनचेतना अभिवृद्धि गर्दै यसलाई राष्ट्रिय स्तरको कार्यक्रमका रूपमा अगाडि बढाउन सकिए नेपालको हरित विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ ।

रोजमेरीः मसलादेखि औषधिसम्मको बहुउपयोगी जडीबुटीरोजमेरी (Salvia rosmarinus) सुगन्धित र औषधीय गुणले भरिपूर्ण सदाबहार जडीबुट...
15/08/2026

रोजमेरीः मसलादेखि औषधिसम्मको बहुउपयोगी जडीबुटी

रोजमेरी (Salvia rosmarinus) सुगन्धित र औषधीय गुणले भरिपूर्ण सदाबहार जडीबुटी हो । भूमध्यसागरीय क्षेत्रबाट उत्पत्ति भएको यो बिरुवा आज संसारभर मसला, औषधि र सौन्दर्य सामग्रीका रूपमा प्रयोग हुन्छ । नेपालमा यसलाई ‘रोजमेरी’ नामले चिनिन्छ र पछिल्लो समय व्यावसायिक खेतीतर्फ आकर्षण बढ्दै गएको छ । यसको पात र तेलमा शक्तिशाली एन्टिअक्सिडेन्ट तथा औषधीय यौगिकहरू पाइन्छन् ।

पोषण र स्वास्थ्य लाभ :
रोजमेरीमा रोस्मारिनिक एसिड, कार्नोसोल, भिटामिन ए, सी, क्याल्सियम, फलाम र अन्य खनिज पदार्थ प्रशस्त हुन्छन् । यसको नियमित प्रयोगले स्मरण शक्ति बढाउने, तनाव घटाउने, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता सुदृढ गर्ने र पाचन प्रणाली सुधार्ने काम गर्छ। यसको बाफ वा चियाले माइग्रेन र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्यामा राहत दिन्छ । छालाको स्वास्थ्य सुधार्ने, कपालको वृद्धि बढाउने र उच्च रक्तचाप नियन्त्रणमा समेत यसको योगदान देखिएको छ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले यसले क्यान्सर कोशिकाको वृद्धि रोक्न मद्दत गर्ने सम्भावना समेत औंल्याएका छन् ।

खेतीका लागि उपयुक्त अवस्था :
रोजमेरीलाई पूर्ण घाम लाग्ने ठाउँ र राम्रो निकास भएको माटो चाहिन्छ । तापक्रम १५ देखि ३० डिग्री सेल्सियस बीचमा उपयुक्त हुन्छ। माटोको पीएच ६ देखि ७.५ सम्म हुँदा राम्रोसँग हुर्किन्छ । पानी जम्ने ठाउँ यसका लागि हानिकारक हुन्छ । नेपालको मध्य पहाडी क्षेत्र यसको खेतीका लागि विशेष अनुकूल मानिन्छ ।

खेती विधि र हेरचाह :
बीउ वा कटिङबाट बिरुवा तयार गर्न सकिन्छ । कटिङ विधि छिटो र सफल हुन्छ। बिरुवाहरूबीच पर्याप्त दूरी राखेर रोप्नुपर्छ। नियमित तर कम सिँचाइ, गोडमेल र हल्का मलखाद पर्याप्त हुन्छ । बोटलाई छाँट्दा नयाँ हाँगा बढ्छन् र उत्पादन बढ्छ । एकपटक स्थापित भएपछि यो बिरुवा धेरै वर्षसम्म उत्पादन दिन्छ।

प्रयोग र व्यावसायिक सम्भावना :
रोजमेरीको ताजा वा सुकेको पात मासु, तरकारी, दाल र बेकरी परिकारमा स्वाद बढाउन प्रयोग गरिन्छ । यसबाट अत्यावश्यक तेल निकालिन्छ, जसको मूल्य उच्च हुन्छ । सौन्दर्य प्रसाधन, अरोमा थेरापी र औषधि उद्योगमा पनि यसको माग बढ्दो छ । नेपालमा व्यावसायिक खेती गर्न सकिए किसानको आम्दानी बढाउने नयाँ विकल्प बन्न सक्छ ।

रोजमेरी मसला मात्र होइन, स्वास्थ्य र आर्थिक लाभ दुवै दिने बहुमूल्य जडीबुटी हो । उचित प्रविधि अपनाएर खेती विस्तार गर्न सकिए यसले नेपाली कृषिलाई नयाँ आयाम दिन सक्छ। किसान, प्राविधिक र सम्बन्धित निकायले यसको प्रवर्द्धनमा ध्यान दिए भविष्यमा यो बाली राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा महत्वपूर्ण स्थान बनाउन सक्षम हुनेछ ।

Address

Kuleswhwor
Kathmandu

Opening Hours

Monday 09:00 - 18:00
Tuesday 09:00 - 18:00
Wednesday 09:00 - 18:00
Thursday 09:00 - 18:00
Friday 09:00 - 18:00
Saturday 11:00 - 14:00
Sunday 09:00 - 18:00

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Agro Times Monthly एग्रो टाइम्स मासिक posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Contact The Business

Send a message to Agro Times Monthly एग्रो टाइम्स मासिक:

Shortcuts

Share