12/06/2026
माटोको उर्वराशक्ति बढाउन ढैँचा खेती: एक उत्तम विकल्प
ढैँचा नेपालको तराई, भित्री मधेस र सिँचाइको सुविधा भएका तल्लो पहाडी क्षेत्रमा माटोको उत्पादकत्व बढाउन प्रयोग गरिने एक अत्यन्तै प्रभावकारी र पर्यावरणमैत्री हरित मल (Green Manure) हो। लगातारको खेतीपाती, रासायनिक मलको बढ्दो प्रयोग र प्राङ्गारिक पदार्थको कमीले खेतबारीको माटो दिनप्रतिदिन कमजोर हुँदै गइरहेको वर्तमान अवस्थामा ढैँचा खेती माटोको स्वास्थ्य सुधार्ने एक अचुक जैविक वरदान साबित भएको छ। कम लागतमा उच्च जैविक पदार्थ उत्पादन गर्न सक्ने र छोटो अवधिमै माटोको भौतिक एवं रासायनिक गुणमा अभूतपूर्व सुधार ल्याउन सक्ने अद्वितीय क्षमताका कारण यो बाली नेपालको कृषि अर्थतन्त्रलाई दिगो दिशामा डोर्याउने एक बलियो आधार हो।
प्राविधिक एवं भू-वैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्दा ढैँचा एक यस्तो कोशेबाली हो, जसले वायुमण्डलमा रहेको नाइट्रोजनलाई आफ्नो जरामा रहेका गाँठाहरू मार्फत माटोमा प्राकृतिक रूपमा सञ्चित गर्दछ। यसले प्रति हेक्टर करिब ६० देखि १०० केजीसम्म नाइट्रोजन माटोमा थप्ने क्षमता राख्ने भएकाले धान खेतीमा युरिया मलको आवश्यकतालाई करिब २५ देखि ५० प्रतिशतसम्म घटाउँछ। मुख्यतया धान रोप्नुभन्दा ८–१० हप्ता अगाडि (वैशाख-जेठ महिनामा) एक कठ्ठा जमिनका लागि करिब १ देखि १.५ केजी बीउका दरले यो बाली छर्नु उपयुक्त हुन्छ। ढैँचा करिब ६ देखि ८ हप्ताको भएपछि वा फूल फुल्नुभन्दा ठीक अगाडि खेतमा जोतेर माटोमा मिसाइन्छ, जसले माटोमा ह्युमसको मात्रा बढाई माटोलाई खुकुलो बनाउनुका साथै यसको पानी सोस्ने क्षमता र अम्लीय वा क्षारीयपनलाई सन्तुलनमा ल्याउँछ।
व्यावसायिक र दिगो कृषिको सन्दर्भमा हेर्दा, ढैँचा जोतेको करिब १ देखि २ हप्तापछि मात्र धान रोप्नु प्राविधिक रूपमा उत्तम मानिन्छ, ताकि यो माटोमा राम्ररी कुहिएर पोषक तत्वहरू बिरुवालाई उपलब्ध हुन सकून्। वर्तमान बजारमा प्राङ्गारिक कृषि उपजहरूको माग उच्च भइरहेको अवस्थामा न्यून लगानीमा उच्च वातावरणीय प्रतिफल दिने यो प्रविधिलाई कृषकहरूले व्यापक रूपमा अपनाउनु आवश्यक देखिन्छ। आफ्नो खेतको माटोलाई जीवित राख्न, उत्पादन लागत घटाउन र दिगो उत्पादन लिनका लागि यो वर्ष ढैँचा खेतीलाई प्राथमिकता दिनु नै बुद्धिमानी हुन्छ, किनकि माटो बलियो भए मात्र हाम्रो उत्पादन र अर्थतन्त्र दिगो हुन सक्छ।
