28/12/2025
qoraal ciwaan looga dhigay
KHALAD ISTARAATIIJI AH ?!
ayaa waxaa daabacay wargayska yuhuuda ee THE JERUSALEM POST.
turjumaad kooban Eg Hashi Abdi Hashi👇
Tallaabada Israa’iil ee Somaliland waxay hurinaysaa xiisado cusub Fikrad
Israa’iil waa dalka ugu horreeya ee si rasmi ah u aqoonsada Somaliland inay tahay dal madax-bannaan. Inkasta oo rabitaanka iyo baahida Somaliland ee aqoonsi caalami ah la fahmi karo, haddana degdegga Israa’iil waa arrin la yaab leh. Faa’iido kasta oo istaraatiiji ah oo Israa’iil ka filanayso tallaabadan waxaa si weyn uga miisaan culus khataraha ka dhalanaya.
Halkii ay Somaliland xoojin lahayd, tallaabadani waxay sii qotominaysaa kala-qaybsanaanta gudaha, waxay kicinaysaa xiisado goboleed, waxayna ku guul-darraysanaysaa inay horumariso danaha amni ee Israa’iil ee ka dhanka ah Xuutiyiinta, isla markaana waxay Israa’iil ka sii fogaynaysaa saaxadda diblomaasiyadda caalamka.
Mabda’ ahaan, Somaliland waxay mudan tahay aqoonsi caalami ah, maadaama dadkeedu guud ahaan ka xaalad fiican yihiin inta kale ee Soomaaliya, isla markaana dawladihii xuduudaha gumeysigu dejiyay ay si joogto ah ugu fashilmeen bixinta amni, shaqooyin, iyo sharciyad siyaasadeed.
Si kastaba ha ahaatee, aqoonsiga Israa’iil wuxuu kordhinayaa nuglaanshaha Somaliland, wuxuuna wax yar ka tariyaa yoolalka istaraatiiji ee Israa’iil-ha noqoto ka hortagga Xuutiyiinta, xaddididda saamaynta Turkiga ee Geeska Afrika, sugidda Badda Cas, horumarinta Heshiisyada Abraham, ama xitaa fududaynta wareejinta Falastiiniyiinta Gaza. Taa beddelkeeda, tallaabadani waxay halis u tahay inay daciifiso Somaliland iyada oo Israa’iil u keenaysa faa’iido istaraatiiji ah oo aad u kooban, haddii ay jirtoba.
Ma aha wax la yaab leh in Mossad-ka uu ka dambeeyo tallaabadan, taas oo ka tarjumaysa kibir hay’adeed, isla-weynaan istaraatiiji ah, iyo faham liita oo ku saabsan Geeska Afrika. Mossad ku wuu ku fashilmay inuu saadaaliyo khatarta Xuutiyiinta, sidaas oo kale ayuu u dhayalsadayaa khatarta sii kordhaysa ee Suudaan.
Waqtiga oo Israa’iil u noqday fursad ku-meel-gaar ah
Ra’iisul Wasaare Netanyahu ayaa u mahadceliyay Wasiirka Arrimaha Dibadda Gideon Sa’ar, Agaasimaha Mossad David Barnea, iyo hay’adda, doorkii ay ka qaateen fududaynta aqoonsiga Somaliland, isaga oo rajo ka muujiyay guushiisa. Si kastaba, marka la eego baahida weyn ee Somaliland u qabto aqoonsi iyo doorashooyinka Israa’iil ee soo socda, waqtigu wuxuu Israa’iil u noqday fursad ku habboon-inkasta oo faa’iidada istaraatiiji ay weli mugdi ku jirto.
Inkasta oo Somaliland ay muddo dheer isu soo bandhigtay inay tahay xaalad ka reeban Geeska Afrika-deggan, dimuqraadi ah, oo si shaqaynaya u madax-bannaanayd 30-kii sano ee la soo dhaafay-xaqiiqadu waa mid aad uga adag. Aqoonsiga qabiilku wuxuu door dhexe ka ciyaaraa siyaasadda, lahaanshaha dhulka, iyo matalaadda.
Beesha Isaaq ayaa gacanta ku haysa magaalooyinka waaweyn ee bartamaha iyo woqooyiga sida Hargeysa, Berbera, iyo Burco. Hase yeeshee, gobollada bari iyo waqooyi-galbeed qaarkood waxay weli daacad u yihiin Dowladda Federaalka Soomaaliya, taas oo abuuraysa dhulal muran ka taagan yahay.
Bariga Somaliland, gaar ahaan Sool iyo Sanaag, beelaha Dhulbahante iyo qaybo kale oo ka mid ah Daaroodka ayaa weli taageersan Dowladda Federaalka Soomaaliya, taas oo dhalisay dhulal muran leh iyo dagaallo soo noqnoqda. 14-kii Abriil, dowladda Soomaaliya waxay aqoonsatay SSC-Khaatumo inay noqoto dowlad-goboleedkii lixaad, taas oo hoos u dhigtay dhulka Somaliland ilaa qiyaastii 45% kii h**e ee British Somaliland, isla markaana si weyn u wiiqday sheegashadeeda madax-bannaani.
Waqooyi-galbeed, beesha Dir-gaar ahaan Ciise-ayaa ku badan Awdal iyo Borama, waxayna leeyihiin xiriirro xooggan oo ay la leeyihiin Jabuuti, taas oo taageerta danahooda siyaasadeed iyo bulsho, badanaana ka hortagta awoodda Hargeysa.
Aqoonsiga Israa’iil ee Somaliland wuxuu sii hurin doonaa colaadaha ka jira bariga iyo waqooyi-galbeedka labadaba. Beelaha la safan dowladda federaalka ee Sool iyo Sanaag ayaa u badan inay joogitaanka Israa’iil u adeegsadaan inay kaga hortagaan Hargeysa, iyada oo Turkigu siinayo taageero siyaasadeed, millatari, iyo dhaqaale.
Waqooyi-galbeed, beesha Ciise oo ay taageerayaan Jabuuti iyo Shiinaha ayaa si la mid ah uga hortagi doonta awoodda dhexe. Shiinuhu si adag ayuu uga soo horjeedaa xiriirka Somaliland la leedahay Taiwan, isaga oo u arka mid wiiqaya mabda’a Hal-Shiinaha. Is-dhexgalka arrimahan wuxuu halis u yahay inuu kiciyo khilaafaad dhuleed isla markaana sii wiiqo awoodda dhexe iyo midnimada Somaliland.
Tallaabadani waxay sidoo kale siinaysaa Al-Shabaab fursad weyn oo dacaayad ah. Kooxdu waxay ka faa’iidaysan kartaa nacaybka xooggan ee ka dhanka ah Israa’iil ee ka dhex jira qaran-doonka Soomaalida iyo Islaamiyiinta-gaar ahaan gudaha beesha Isaaq si ay u qortaan dagaalyahanno una helaan sharciyad. Nacaybka Israa’iil waa waddada ugu fudud ee maleeshiyaadka Islaamiga ahi ku kasbadaan aqoonsi iyo taageero.
Al-Shabaab waxay aqoonsiga u sawiri kartaa faragelin Sahyuuniyiin ah iyo khiyaano Somaliland ka gashay Falastiiniyiinta, taas oo xoojin karta xiriirka ay la leedahay Xuutiyiinta, Iiraan, iyo kaligii-taliyaha Ereteriya kaas oo ka soo horjeeda kala-qaybsanaanta Soomaaliya iyo faragelinta Imaaraadka, isla markaana 2022 tababaray una diray 10,000 askari oo Soomaali ah, kuwaas oo badankood markii dambe u goostay Al-Shabaab. Isku-xirnaantani waxay sii kordhinaysaa nuglaanshaha Somaliland.
Istaraatiijiyad ahaan, aqoonsigani wuu ku fashilmayaa Israa’iil. Fikradda ah in aqoonsigu xoojin doono awoodda Israa’iil ee ka dhanka ah Xuutiyiinta waa faham qaldan oo khatarta dhabta ah ka leexinaya. Jabinta Xuutiyiinta waxay u baahan tahay olole dhulka ah oo ay hoggaaminayaan xulafo leh ciidan qaran oo mideysan iyo rabitaan cad oo lagu jebiyo awoodo aysan Somaliland haysan.
Saldhig badeed oo laga sameeyo Somaliland wuxuu kaliya soo dhawaynayaa duqaymaha cirka ee Israa’iil. Ololayaashii cirka ee h**e ee Sacuudi Carabiya iyo Maraykanka, dilalka bartilmaameedsan ee Israa’iil, iyo cunaqabatayntu dhammaantood way fashilmeen. Xitaa Gaza, Israa’iil waxay u baahatay hawlgallo dhulka ah si ay ula tacaasho Hamas. Joogitaanka Israa’iil ee Somaliland wax isbeddel istaraatiiji ah kuma keeni doono miisaanka dagaalka ka dhanka ah Xuutiyiinta.
Aqoonsigani wax yar ayuu ka tariyaa ballaarinta Heshiisyada Abraham. 14-kii Agoosto, Senator Ted Cruz ayaa warqad furan ku boorriyay Donald Trump inuu aqoonsado Somaliland, isaga oo ku sababeeyay diyaarinteeda inay xoojiso xiriirka Israa’iil oo ay taageerto Heshiisyada Abraham. Si kastaba ha ahaatee, Madaxweyne Trump wuu diiday, wuxuuna sheegay in Maraykanku uusan lahayn qorshe degdeg ah oo uu ku raacayo tallaabada Qudus.
Sacuudi Carabiya oo caadiyeynta xiriirka Israa’iil ku xirtay waddo cad oo loo maro dowlad Falastiini ah ayaa sidoo kale ka soo horjeesatay tallaabadan, taas oo sii muujinaysa in aqoonsiga Somaliland uusan si dhab ah u horumarin Heshiisyada Abraham.
Somaliland si cad ayay u beenisay wax wada-hadal ama heshiis ah oo ay la yeelatay Israa’iil ama Maraykanka oo ku saabsan wareejinta Falastiiniyiinta Gaza. Masaafurinta Falastiiniyiinta iyo dhismaha “Riviera” waligood ma ahayn qorshaha Israa’iil; waxay ahayd soo-jeedin ka timid Trump, taas oo uu inta badan ka tanaasulay.
Si kastaba, Somaliland marnaba ma oggolaan lahayn inay martigeliso wareejin noocaas ah, maadaama ay noqon lahayd ismiidaamin iyadoo Somaliland loo arki lahaa meel lagu daadiyo Falastiiniyiinta, isla markaana noqon lahayd bartilmaameed siyaasadeed, diblomaasiyadeed, iyo amni, iyadoo kicinaysa Soomaalida (oo ay ku jirto beesha Isaaq), Carabta, iyo Muslimiinta caalamka oo dhan.
Diblomaasiyad ahaan, Israa’iil waxay wajahaysaa falcelin xooggan. Midowga Afrika, Jaamacadda Carabta, iyo Golaha Iskaashiga Khaliijka ayaa ka soo horjeestay tallaabadan, taas oo siinaysa sharciyad mowqifyadooda ka dhanka ah Israa’iil. Inta badan waddamada Afrika waxay wajahayaan khataro la mid ah oo ka iman kara gobollo gooni-u-goosad ah sida Somaliland.
Shiinuhu si rasmi ah ayuu uga soo horjeestay aqoonsiga, Midowga Yurubna wuxuu mar kale adkeeyay taageeradiisa midnimada dhuleed iyo xasilloonida Soomaaliya. Inkasta oo Imaaraadka Carabta ay u arki karto aqoonsiga mid u roon danaha ay ka leedahay Somaliland, haddana si dadban ayay uga aamustay.
Gebogabadii, aqoonsiga Israa’iil ee Somaliland uma adeegayo danaha Israa’iil iyo kuwa Somaliland midna. Inkasta oo rabitaanka Somaliland ee aqoonsi la fahmi karo, tallaabadani waxay sii qoto-dheereynaysaa kala-qaybsanaanta gudaha, waxay kordhinaysaa xiisadaha goboleed, waxayna xoojinaysaa dacaayadda xagjiriinta. Diblomaasiyad ahaan, waxay Israa’iil gelinaysaa go’doon, waxayna ku guul-darraysanaysaa inay keento faa’iidooyin amni oo istaraatiiji ah oo la taaban karo oo ku saabsan Badda Cas. Guud ahaan, aqoonsigani wuxuu labada dhinacba gelinayaa khataro waaweyn.
Habtom Ghebrezghiabher waa hoggaamiye ka tirsan dhaqdhaqaaqa Aga’azian, oo ah dhaqdhaqaaq qaran oo caan ah oo af-Tigrinya ah kana jira qurba-joogta Ereteriya, kuna salaysan Israa’iil. Sidoo kale waa arday PhD ah oo ka tirsan Waaxda Cilmiga Bulshada iyo Antropolojiga ee Jaamacadda Cibraaniga ee Qudus.
