27/03/2025
HIỂU TÂM LÝ LỨA TUỔI CỦA TRẺ ĐỂ GIÁO DỤC PHÙ HỢP
Mô hình 8 giai đoạn phát triển tâm lý của Erik Erikson, nhấn mạnh các giai đoạn quan trọng trong sự phát triển của trẻ:
✅ Giai đoạn 1: 0 - 2 tuổi: Tin tưởng >< Không tin tưởng
Trẻ chưa biết nói, chỉ phản ứng với thế giới bằng tiếng khóc với tất cả mọi nhu cầu: đói, buồn ngủ, đau, ị tè, .... và con sẽ dựa vào cách cha mẹ phản hồi nhu cầu mà sẽ hình thành nên niềm tin của con đối với thế giới
Nếu mỗi khi con khóc, con được đáp ứng kịp thời, được ba mẹ ốm ấp vào lòng, được nghe ba mẹ nói "mẹ đây, ba đây, con chờ mẹ nha" thì trẻ sẽ cảm thấy an toàn, thế giới này đáng tin cậy.
Ngược lại nếu mỗi khi con khóc con khong được đáp ứng (ví dụ khóc vì đói lại cho đi ngủ, khóc vì đau lại cho đi ăn) , hoặc bị quát mắng thì con sẽ cảm thấy thế giới này không đáng tin cậy, rất bất an.
=> Nên giai đoạn 0-2t con học được thế giới này đang tin cậy hay bất an.
Nếu bạn nhỏ học được sự tin tưởng vào cuộc sống thì lớn lên con dám giơ tay phát biểu, dám kết bạn, dám thể hiện ý kiến riêng của mình, đến tuổi có người yêu bạn ấy bày tỏ được, có kỹ năng đồng ý hay từ chối tình yêu. Khi đi làm, bạn ấy tin tưởng vào bản thân nên sẽ tin tưởng vào đồng nghiệp và mọi người. Khi có vợ chồng, bạn ấy tin tưởng vào vợ chồng, về già tin tưởng vào con cháu
Và ngược lại.... sống không tin tưởng vào mọi người, không tin tưởng vào bản thân mình. Rất nhiều người lớn không tự tin là do tiềm thức tuổi 0-2 không được đáp ứng nhu cầu
Vậy chúng ta rèn luyện điều gì trong 2 năm đầu đời của con ?
- Luôn có mặt khi con cần, và nói lời yêu thương "Mẹ đây, mẹ yêu con, mẹ thương con, yên tâm nha, chờ mẹ 1 tí nha" để con hiểu thế giới này đáng tin cậy. D
- đặc biệt không trêu đùa con, vì con chưa hiểu được đùa, con sẽ lo lắng và khóc. (thân khẩu ý thẳng hàng - là nói phải đi đôi với làm)
✅ Giai đoạn 2: 2 - 4 tuổi: Tự chủ >< Xấu hổ, nghi ngờ
Giai đoạn nói không và muốn giúp cha mẹ làm mọi thứ
Con đang muốn chứng minh con làm được mọi thứ
Con nói không với mọi thứ nhưng không phải là con từ chối, mà là con muốn khẳng định rằng con đang có ý chí riêng, không cho ba mẹ quyết định việc của con.
Cha mẹ thường hay nói "không cái gì mà không! có muốn ăn đòn không??"
con học được điều gì khi cha mẹ làm như vậy??
=> chúng ta làm gì? - Không ép con vâng lời ngay, thay vào đó đưa ra lựa chọn phù hợp
vd con không đi tắm, mẹ vẫn tiếp tục làm (k phải ép buộc con) mà nói chuyện hỏi con quần áo ở đâu? mẹ con mình cùng cầm quần áo đi vào phòng tắm,con đi theo là con đồng ý tắm.
✅ Giai đoạn 3: 4 - 6 tuổi: Sáng tạo >< Tự ti
Trẻ tò mò, thích khám phá nhưng nếu bị la mắng khi làm sai, trẻ dễ nhút nhát. Ví dụ con được cha mẹ tặng cho 1 chiếc máy bay đồ chơi đắt tiền, con tò mò muốn tháo hết ra để xem bên trong có gì, nếu là tặng cho bạn bè thì cha mẹ không bao giờ hỏi "đồ tôi tặng cho bạn bạn để đâu rồi, bạn làm gì với nó rồi" nhưng với con, khi con tháo máy bay ra để khám phá thì cha mẹ tiếc tiền món đồ chơi kia mà la mắng con, trong khi món đồ đó cha mẹ tặng con rồi thì nó thuộc quyền sở hữu của con. Cha mẹ không có quyền quyết định với món đồ đó nữa nên cần tôn trọng những việc con làm với món đồ đó.
Lưu ý: Hướng dẫn trẻ thay vì chỉ trích khi trẻ làm hỏng đồ.
✅ Giai đoạn 4: 5 - 12 tuổi: Yêu lao động >< Cảm thấy thấp kém
Con thích làm việc nhà giúp đỡ cha mẹ, nhưng kỹ năng chưa hoàn chỉnh, chưa đủ năng lực làm hết được 1 công việc nhà của người lớn, con làm k được gọn gàng sạch sẽ như cha mẹ, còn mất thời gian cha mẹ đi dọn.
Thông thường cha mẹ sẽ nói "Con với chả cái cái đồ ăn hại, có mỗi việc này cũng k làm được" "nhắc mãi k được" "Giỏ nhà ai quai nhà nấy, cha nào con nấy"
Và con chỉ thích lúc đó thôi chứ mẹ đi làm việc khác là con không muốn làm nữa.
Nếu bị chê bai, trẻ dễ mất động lực.
Sản phẩm lao động của con rất nhỏ bé như 1 sticker, máy bay bé nhỏ hì hục dán xé...
Cha mẹ nên khuyến khích con thử sức, khen ngợi nỗ lực của con, ghi nhận thành quả, chúc mừng thành quả của con, lưu lại trân trọng nó
Ví dụ con vẽ được nhưng còn nguệch ngoạc chưa rõ nét thì cha mẹ vẫn khen ngợi nỗ lực và lưu lại những bức tranh con vẽ vào 1 cái clear bag con sẽ rất vui và tự tin vào bản thân, nhà mình đã làm điều này ở giai đoạn bạn Thóc (bạn lớn) khoảng 5t
✅ Giai đoạn 5: 13 - 19 tuổi: Định hình bản sắc >< Nhầm lẫn vai trò
Trẻ cần khẳng định bản thân, đôi khi có xu hướng đối đầu với cha mẹ
Nếu cha mẹ mắng mỏ, áp đặt con nhiều, trẻ dễ xa lánh gia đình.
Lưu ý: Lắng nghe thay vì áp đặt, tạo điều kiện để trẻ tự quyết định.
Tuy con mình chưa đến giai đoạn này nhưng ngẫm lại giai đoạn tuổi teen của mình thì đúng thế thật, bố chưa nói xong đã cãi xong rồi.
✅ Giai đoạn 6: 20 - 40 tuổi: Gần gũi>< Cô đơn khác biệt
Đặc điểm: Người trưởng thành cần xây dựng các mối quan hệ yêu đương, hôn nhân, tình bạn bền vững.
Nếu thành công: Sẽ có những mối quan hệ thân thiết, cảm thấy hạnh phúc.
Nếu thất bại: Sẽ cảm thấy cô đơn, khó kết nối với người khác, buồn giận cáu khó chịu, dễ đổ lên con.
Lời khuyên: Xây dựng sự thấu hiểu trong gia đình, vợ chồng cần đồng hành với nhau.
✅ Giai đoạn 7: 40 - 65 tuổi: Trao giá trị >< Trì trệ
Đặc điểm: Giai đoạn tập trung vào sự nghiệp, gia đình, cống hiến cho xã hội.
Nếu luôn sáng tạo, say mê yêu công việc thì người đó có cuộc sống hạnh phúc, sống đời giá trị, yêu công việc dĩ hoà vi quý, tạo điều kiện cho mọi người phát triển cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa, hạnh phúc.
Người không yêu công việc: thường xuyên bắt lỗi người khác thay vì giúp đỡ nhau, người đó dễ rơi vào cảm giác mất phương hướng, sống vô nghĩa.
Lời khuyên: Nên làm điều gì mình yêu, mình thích mình sáng tạo, tìm được niềm vui trong công việc và gia đình, sống đời ý nghĩa, đừng sợ trễ rồi k bắt đầu.
✅ Giai đoạn 8: 65 tuổi trở lên: Toàn vẹn thống nhất >< Tuyệt vọng
Đặc điểm: Người cao tuổi nhìn lại cuộc đời mình, đánh giá những gì đã làm được.
Nếu những ai thấy có cuộc sống ổn sẽ thấy cuộc đời rất đáng yêu, đáng sống, thương yêu con cháu, hạnh phúc
Nếu nuối tiếc, thất vọng về cuộc sống thì nhìn con chim cũng muốn đánh, sợ con cháu không yêu thương, không quan tâm mình và dễ rơi vào cảm giác tuyệt vọng.
Lời khuyên: Hãy trân trọng những gì mình đã đạt được, giữ gìn sức khỏe và tận hưởng cuộc sống.
Nếu ai có cha mẹ tuổi này thì thường xuyên thăm nom động viên cha mẹ
3. PHẦN HỎI - ĐÁP CỦA PHỤ HUYNH
❓ Câu 1: Làm thế nào để dìu dắt con qua giai đoạn 13 - 19 tuổi?
Đây là giai đoạn tất yếu của sự phát triển tâm lý của trẻ, trẻ đấu tranh để khẳng định bản thân. Ai cũng phải trải qua giai đoạn này để trưởng thành.
Nếu các giai đoạn trước chưa đồng hành đúng cách, thì trẻ đã có tổn thương từ những giai đoạn trước rồi, và mang tổn thương sang giai đoạn này + giai đoạn này cha mẹ xử lý không đúng càng dễ khiến con xa lánh mình. Nên cha mẹ cần kiên nhẫn, tôn trọng, không áp đặt.
❓ Câu 2: Con trai 4 tuổi hay nói “không” với mọi thứ, cha mẹ nên làm gì?
Đây là giai đoạn trẻ muốn khẳng định sự độc lập.
Không ép buộc, thay vào đó chuyển hướng bằng cách đưa ra lựa chọn.
❓Câu 3: Con 12 tuổi tò mò về giới tính, dùng điện thoại của chị xem web đen, dù đã xoá đi rồi nhưng vẫn bị phát hiện, mẹ đã la mắng con (dù không nhiều) và mẹ nói với con rằng mẹ thấy rất thất vọng, không ngờ con mới 12t đã tò mò chuyện này.
Mẹ chia sẻ với chuyên gia rằng ngày xưa đi học, lớp 8 mới học về những kiến thức này, và khi con học hết cấp 2 mẹ mới nghĩ đó là giai đoạn phù hợp để nói với con về những việc này.
Diễn giả trả lời: các cụ nhà ta ngày xưa cũng 12-13t lấy vợ lấy chồng hết rồi nên thời nay lứa tuổi 12t mà con tò mò về giới tính là sự phát triển bình thường.
Cha mẹ nên trò chuyện cởi mở, cung cấp thông tin khoa học, gọi đúng tên các bộ phận trên cơ thể con như mắt mũi miệng tai răng tóc, bộ phận sinh dục cũng gọi đúng tên là bộ phận sinh dục chứ không gọi lái đi như chim cò bím.... như vậy là không bình thường, cần dạy như vậy để con hiểu về chức năng các bộ phận trên cơ thể, và dạy con về giới hạn cá nhân, để con biết bảo vệ bản thân. Những kiến thức này cần dạy con dần từ khi con rất nhỏ để con hiểu được cơ thể của mình, biết bảo vệ bản thân lỡ may trong trường hợp con bị XHTD
❓Câu hỏi 4: Mẹ 33t có 1 bé trai 2,5t. Chồng vẫn muốn sinh thêm bé nữa, nhưng vợ không muốn, chồng cũng xuôi rồi nhưng mẹ vẫn muốn hỏi có nên sinh đứa con thứ hai không?
Trả lời: Việc có sinh con thứ hai hay không phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể của từng gia đình, không có câu trả lời chung.
Cha mẹ cần cân nhắc các yếu tố:
Sức khỏe của mẹ: Nếu mẹ chưa hồi phục hoàn toàn sau lần sinh trước, cần cân nhắc kỹ.
Tài chính gia đình: Nếu sinh thêm con khiến gia đình gặp áp lực kinh tế, có thể ảnh hưởng đến chất lượng chăm sóc cả hai bé.
Tâm lý của cha mẹ: Nếu cha mẹ cảm thấy chưa sẵn sàng hoặc đang chịu nhiều căng thẳng, không nên sinh con chỉ vì áp lực xã hội.
Nếu gia đình có điều kiện và mong muốn có thêm con, cần lên kế hoạch hợp lý để đảm bảo cả hai bé đều được chăm sóc tốt. Quan trọng nhất là tình cảm giữa 2 vợ chồng luôn hoà thuận thì sinh mấy con cũng được.
❓Câu hỏi 5: Em được học là giai đoạn con dưới 6t con rất bám mẹ, coi con với mẹ như là 1, nếu có thêm bé nhỏ nữa thì con sẽ bị tổn thương con đầu lòng, vậy thì sinh con thứ hai sau con lớn bao nhiêu tuổi là phù hợp?
Trả lời: Dù cha mẹ có chuẩn bị kỹ đến đâu thì con đầu lòng vẫn sẽ có tổn thương khi có em.
Nếu dưới 2 tuổi: Trẻ chưa có nhiều ý thức về sự thay đổi, nhưng cha mẹ sẽ rất vất vả khi chăm hai bé cùng lúc.
Nếu 3 - 5 tuổi: Bé lớn đã có nhận thức hơn, có thể cảm thấy bị "ra rìa" và có phản ứng tiêu cực.
Nếu trên 5 tuổi: Bé lớn dễ có cảm giác ghen tị, có thể đòi hỏi sự quan tâm nhiều hơn từ cha mẹ.
Quan trọng nhất không phải là khoảng cách tuổi mà là cách cha mẹ hỗ trợ con đầu lòng thích nghi với sự thay đổi, khi cha mẹ hỗ trợ con tốt, khiến con luôn có cảm giác rằng việc có em nghĩa là con sẽ có thêm người yêu thương con chứ không phải em xuất hiện cướp đi tình yêu thương và sự quan tâm của bố mẹ dành cho con, thì con sẽ luôn yêu thương em và anh chị em trong gia đình rất hoà thuận.
Thật vui vì nhà mình đã làm được điều đó với các bạn lớn rất tốt.
KẾT LUẬN
Mỗi giai đoạn phát triển có đặc điểm riêng, cha mẹ cần hiểu để đồng hành đúng cách.
Không áp đặt, không so sánh, không kiểm soát quá mức.
Giáo dục con cần sự kiên nhẫn và thấu hiểu.
Nguồn: FB DCTHP
