Dhuux-nuug Hub

14/09/2026

Julaybiib (RC)

wuxuu ahaa saxaabi reer Madiinah ah oo ka mid ahaa Ansaar. Noloshiisa waxaa ka muuqday xaalad ay dad badan oo bulshada ka mid ahi si fudud u fahmi waayeen. Ma lahayn muuqaal qurux badan, maal badan ama qabiil awood leh oo dadka ku khasba inay ixtiraamaan. Sidaas darteed, dad badan ma jeclayn inay la fariistaan, mana aysan u arkin nin ku habboon in gabdhahooda loo guuriyo. Hase yeeshee, Rasuulka Alle ﷺ wuxuu Julaibiib ku arkay wax ka weyn muuqaalka iyo hadalka dadka: wuxuu ku arkay iimaan, daacadnimo iyo qalbi Muslim ah.

Magaca Julaibiib wuxuu ahaa naanays lagu yaqaanay. Qoraallada qaar waxay tilmaamayaan inuu ahaa nin gaaban oo aan quruxda caadiga ah ee dadka lagu faano lahayn. Waxaa kale oo la sheegay inuusan lahayn qoys iyo qabiil si weyn loogu tiirsanaado. Xilligaas, dadka badankoodu waxay qofka ku qiimeyn jireen qabiilkiisa, hantidiisa, muuqaalkiisa iyo cidda uu ka dhashay. Qof aan lahayn waxyaabahaas wuxuu si fudud u noqon karay qof la iska indho tiro. Julaibiib sidaas ayuu ahaa, laakiin Rasuulka ﷺ ma uusan oggolaan in bulshada ay ku cabbirto qiimihiisa muuqaalka dibadda.

Rasuulka Alle ﷺ wuxuu mar walba dadka barayay in sharafka dhabta ahi uusan ku xirnayn qurux, maal iyo nasab oo keliya. Waxa qofka sare u qaada waa iimaankiisa, akhlaaqdiisa, daacadnimadiisa iyo camalkiisa. Julaibiib wuxuu ahaa mid ka mid ah dadka ay casharkaas si muuqata uga hirgashay. In kasta oo dadku aysan u arkin nin la doonayo, Rasuulka ﷺ wuxuu ula dhaqmay si sharaf leh, wuxuuna rabay inuu helo nolol wanaagsan sida Muslimiinta kale.

Maalin maalmaha ka mid ah, Rasuulka ﷺ wuxuu u tagay nin ka mid ahaa Ansaar, wuxuuna ka codsaday inuu gabadhiisa u guuriyo Julaibiib. Ninkii wuxuu markii h**e u maleeyey in Rasuulka ﷺ gabadha naftiisa u doonayo. Wuxuu u arkay arrintaas sharaf weyn, wuxuuna bilaabay inuu farxo. Markii uu ogaaday in gabadha loo doonayo Julaibiib, wuxuu u tagay xaaskiisa si uu arrinta ula tashado.

Hooyadii gabadha markii ay maqashay magaca Julaibiib, way ka xumaatay. Waxay is weydiisay sababta gabadheeda loogu guurinayo nin aan lahayn muuqaal wanaagsan, maal iyo qabiil la isku faano. Waxay ka baqday hadalka dadka iyo sida gabadheedu bulshada uga dhex muuqan doonto. Aabbihii gabadha isaguna wuu ka labalabeeyey, wuxuuna u muuqday inuusan si fudud u aqbalayn arrinta.

Gabadha ayaa maqashay wada hadalkooda. Waxay ahayd gabar fahamsan qiimaha amarka Rasuulka ﷺ. Waxay garatay in arrintu aysan ahayn oo keliya in la doorto nin muuqaal ahaan qurux badan ama maal badan leh, balse ay ahayd in la eego waxa Alle iyo Rasuulkiisu jecel yihiin. Waxay waalidkeed ku tiri macne ahaan: “Ma waxaad diidaysaan amarka Rasuulka Alle ﷺ? Haddii Rasuulku ﷺ ku faraxsan yahay arrintan, aniguna waan aqbalayaa.”

Hadalkii gabadha wuxuu waalidkeed tusay in qiimaha qofka aan lagu cabbirin waxa dadka ay ka sheegaan. Waxay ugu dambayn oggolaadeen in gabadhooda loo guuriyo Julaibiib. Guurkaasi wuxuu noqday tusaale muujinaya in qofka Muslimka ahi uu ku qiimeeyo dadka iimaankooda iyo akhlaaqdooda, ee uusan ku qiimeyn muuqaalka, maal iyo magaca qoyska.

Julaibiib wuxuu helay xaas iyo nolol qoys. Waxa ka muhiimsanaa guurka laftiisa wuxuu ahaa in Rasuulka ﷺ uu bulshada tusay in Julaibiib aanu ahayn qof la iska fogeeyo ama aan xaq u lahayn sharaf. Wuxuu ahaa Muslim leh karaamo, dareen iyo xuquuq la mid ah dadka kale. Gabadha aqbashay guurkiisana waxay muujisay faham ka sarreeya caadooyinka bulshada ee ku dhisnaa muuqaal iyo faan qabiil.

Muddo kadib, Julaibiib wuxuu ka qayb galay dagaal uu Rasuulka ﷺ hoggaaminayey. Markii dagaalku dhammaaday, Rasuulka ﷺ wuxuu saxaabada weydiiyey inay waayeen qof ka mid ah ciidankooda. Saxaabadu waxay xuseen magacyada dadkii ay garanayeen, laakiin Julaibiib magaciisa lama xusin. Taasi waxay muujinaysay in bulshada dhexdeeda aan si weyn loo aqoonsan jiritaankiisa, inkastoo uu ahaa qof Rasuulka ﷺ si gaar ah u yaqaanay.

Rasuulka ﷺ wuxuu ku yiri saxaabada inay raadiyaan Julaibiib. Markii la raadiyey, waxaa la helay isagoo ku dhex jira meydadka dagaalka. Agtiisa waxaa yaallay dhowr nin oo ka mid ahaa cadowgii uu la dagaallamay. Julaibiib wuxuu dagaalka ku dilay rag badan, dabadeed isaguna wuxuu ku dhintay goobtaas. Wuxuu ku dhintay isagoo dagaal kula jira cadowgii Muslimiinta, waxaana loo aqoonsaday shahiid.

Markii Rasuulka Alle ﷺ arkay meydkiisa, wuxuu istaagay agtiisa isagoo muujinaya jacayl iyo murugo. Wuxuu sheegay hadal macnihiisu yahay: “Kani anigaa iska leh, anna isagaan ka tirsanahay.” Hadalkaas wuxuu ahaa sharaf weyn oo uu Rasuulku ﷺ siiyey Julaibiib. Ninkii dadka badankoodu aysan jeclayn, ninkii aan magaciisa lagu xusin markii ciidanka la tirinayey, ayaa Rasuulka ﷺ si gaar ah u xusay oo gacmihiisa ku qaaday.

Qisada Julaibiib (RC) waxay leedahay fariin xoog leh. Waxay ina tusaysaa in qofka aan lagu qiimeyn quruxdiisa, dhererkiisa, hantidiisa ama qabiilkiisa. Qof laga yaabo in dadka kale ay hoos u eegaan wuxuu Alle agtiisa ku yeelan karaa darajo sare. Sidoo kale, qisadu waxay ina baraysaa in guurka lagu saleeyo diinta, akhlaaqda iyo masuuliyadda, ee aan lagu salayn hadalka dadka iyo muuqaalka dibadda.

Gabadha aqbashay Julaibiib waxay iyaduna noqotay tusaale muhiim ah. Waxay dooratay inay raacdo waxa ay u aragtay raalli ahaanshaha Rasuulka ﷺ, halkii ay ka raaci lahayd cabsi ay ka qabto hadalka bulshada. Tani macnaheedu ma aha in qof walba lagu khasbo guur uusan rabin, balse waxay muujinaysaa in marka qofku si xor ah u oggolaado, uu mudnaanta siin karo diinta iyo akhlaaqda, halkii uu ka raaci lahaa faanka iyo muuqaalka.

Julaibiib wuxuu ku dhintay dagaal, laakiin geeridiisu ma ahayn dhammaadka qisadiisa. Rasuulka ﷺ wuxuu dadka tusay in nolosha qofka aysan qiimeynteedu ku xirnayn inta qof ee garanaysa ama jecel. Mararka qaar qofka bulshada ugu hooseeya ka muuqda ayaa noqon kara qofka ugu dhow xaqa, ugu daacadsan diinta, uguna weyn qiimaha Alle agtiisa.

Sidaas darteed, qofka maanta dadka ku yaso muuqaal, saboolnimo, qabiil ama xaalad nololeed waa inuu ka fiirsadaa casharka Julaibiib. Qof kasta oo Muslim ah wuxuu leeyahay karaamo, qof walbana wuxuu mudan yahay in lagu qiimeeyo iimaankiisa iyo akhlaaqdiisa. Qisada Julaibiib (RC) waxay ina xusuusinaysaa in indhaha dadka iyo qiimeynta Alle aysan mar walba isku mid ahayn.

13/09/2026

Maahmaahyo Cajiiba | Horay Ma Maqashay...

13/09/2026

Abuu Ayuub Al-Ansari (RC)

Oo Magaciisu ahaa Khaalid binu Zayd binu Kulaayb, wuxuu ka tirsanaa Ansaar, gaar ahaan qabiilka Khazraj iyo laanta Banuu Najjaar. Wuxuu ka mid ahaa muslimiintii reer Madiina ee ka qayb galay Baycadii Al-Caqabah, taas oo noqotay albaabkii loo maray Hijradii Rasuulka Alle ﷺ. Markii Rasuulka ﷺ Makkah ka soo hijrooday, Abuu Ayyuub wuxuu ka mid ahaa dadka sida weyn u sugayay imaatinkiisa, mana uusan ogeyn in maalintaas gurigiisu noqon doono meesha ugu horreysa ee uu Rasuulku ﷺ d**o.

Markii Rasuulka ﷺ Madiina yimid, reer Madiina waxay u soo baxeen inay soo dhaweeyaan. Qof walba wuxuu jeclaa in Rasuulka ﷺ gurigiisa d**o, waxaana dadku isku dayayeen inay geela uu Rasuulku ﷺ saarnaa u jiheeyaan guryahooda. Rasuulka ﷺ wuxuu u sheegay inay geela iska daayaan, maadaama uu heli doono meel uu Alle u doortay. Geelii wuxuu maray waddooyin badan, ugu dambayntiina wuxuu istaagay meel u dhow guriga Abuu Ayyuub Al-Ansari (RC). Markii uu geelu fadhiistay, Rasuulka ﷺ wuxuu galay guriga Abuu Ayyuub, halkaas oo uu ku noolaa muddo ilaa laga dhisay masaajidkii Nabiga ﷺ iyo qolalkiisii.

Abuu Ayyuub iyo xaaskiisa Ummu Ayyuub waxay si weyn ugu farxeen martida gurigooda timid. Gurigu wuxuu lahaa dabaq hoose iyo dabaq sare, waxaana Rasuulka ﷺ markii h**e loo diyaariyey dabaqa hoose. Abuu Ayyuub wuxuu u arkay inaysan habboonayn in isaga iyo xaaskiisu ay ka sarreeyaan Rasuulka ﷺ, sidaas darteed wuxuu jeclaystay in Rasuulka ﷺ loo diyaariyo dabaqa sare. Rasuulka ﷺ wuxuu u sheegay inuu u fudud yahay dabaqa hoose, maadaama dadka u imaanaya ay halkaas si sahlan ugu iman karaan. Abuu Ayyuub wuxuu haddana ka welwelsanaa in isaga iyo xaaskiisu ay korka ka socdaan meel uu Rasuulku ﷺ joogo, sidaas darteed waxay si gaar ah uga taxaddari jireen dhaq-dhaqaaq kasta oo guriga ka dhacaya.

Intii Rasuulka ﷺ guriga Abuu Ayyuub joogay, reerka gurigu waxay si gaar ah ugu dadaalayeen inay u adeegaan. Ummu Ayyuub waxay diyaarin jirtay cuntada, Abuu Ayyuubna wuxuu eegayay in Rasuulka ﷺ uusan wax ka maqnaan. Waxaa la weriyey in mar cunto ay ku jireen basal ama toon loo geeyey Rasuulka ﷺ, dabadeed uu Rasuulku ﷺ ka reebtay inuu cuno, maadaama uu jeclaa inuusan dadka ama malaa’igta dhibin urtaas. Arrintani waxay muujinaysaa sida Rasuulku ﷺ u ilaalin jiray nadaafadda iyo raaxada dadka kale.

Abuu Ayyuub ma ahayn nin martigelin ku ekaaday. Wuxuu ka mid ahaa saxaabadii ka qayb galay dagaalladii waaweynaa ee Rasuulka ﷺ, sida Badar, Uxud, Khandaq, Khaybar, Furashadii Makkah iyo Xunayn. Wuxuu ahaa nin Rasuulka ﷺ ku dhow, waxaana lagu yaqaanay inuu ka mid ahaa dadka u taagnaa difaaca muslimiinta xilliyada adag.

Dagaalkii Khandaq wuxuu ahaa mid ka mid ah dhacdooyinkii waaweynaa ee Abuu Ayyuub ku jiray. Madiina waxaa ku soo duulay ciidamo badan oo isbahaysi ah, waxaana muslimiintu qodeen god dheer oo magaalada ka difaaca. Abuu Ayyuub wuxuu ka mid ahaa dadka u taagnaa difaaca Madiina. Xilligaas muslimiintu waxay la kulmeen gaajo, cabsi iyo daal, laakiin Abuu Ayyuub wuxuu ku adkaystay inuu garab joogo Rasuulka ﷺ iyo bulshada muslimiinta.

Markii Rasuulka ﷺ geeriyooday, Abuu Ayyuub wuxuu sii waday ka qaybqaadashadiisa arrimaha muslimiinta. Wuxuu noolaa xilligii Abuu Bakr As-Siddiiq, Cumar bin Al-Khaddaab, Cusmaan bin Caffaan iyo Cali bin Abii Daalib (RC). Xilligii Cali (RC), waxaa la weriyey in Abuu Ayyuub loo magacaabay masuul ka noqda Madiina markii Cali uu u baxay Ciraaq. Markii dambe Abuu Ayyuub wuxuu ku biiray Cali, wuxuuna ka qayb galay dagaalkii Nahrawaan ee lagula dagaallamay Khawaarijta.

Abuu Ayyuub wuxuu ahaa nin jeclaa cilmiga iyo gudbinta hadalka Rasuulka ﷺ. Waxaa laga weriyey axaadiis badan, waxaana wax ka weriyey saxaabo iyo taabiciin. Wuxuu dadka baray wixii uu ka maqlay Rasuulka ﷺ, gaar ahaan arrimaha la xiriira cibaadada, akhlaaqda iyo nolosha muslimka. Inkastoo uusan ka mid ahayn saxaabada ugu badan ee xadiiska weriya, haddana wuxuu gudbiyey aqoon qiimo leh oo ka mid noqotay dhaxalka xadiiska.

Qisada ugu dambaysa ee noloshiisa waxay ku xiran tahay magaalada Qustandiniyah, oo maanta loo yaqaan Istanbul. Xilligii khilaafadii Mucaawiyah bin Abii Sufyaan, ciidamo muslimiin ah ayaa u dhaqaaqay dhanka dhulka Roomaanka. Abuu Ayyuub wuxuu ahaa nin da’ weyn, laakiin da’diisu k**a hor istaagin inuu ciidanka raaco. Wuxuu rumaysnaa in qofka muslimka ahi uu awooddiisa ku bixiyo waxa uu u arko waajib iyo khayr.

Intii ciidanku ku sugnaa safarkaas, Abuu Ayyuub wuu xanuunsaday. Waxaa la weriyey inuu codsaday in haddii uu dhinto, ciidanka loo sii wado dhulka cadowga intii ay awoodaan, dabadeedna lagu aaso meel u dhow darbiyada Qustandiniyah. Sida ay sheegayaan qoraallada taariikhda, ciidankii ayaa fuliyey codsigiisa, waxaana lagu aasay meel u dhow magaalada. Taariikhyahannadu waxay isku khilaafeen sannadka saxda ah ee uu geeriyooday, waxaana la sheegay sannado kala duwan oo ku dhow bartamihii qarnigii koowaad ee Hijriga.

Qabriga Abuu Ayyuub wuxuu qarniyo badan ku lahaa meel gaar ah xusuusta muslimiinta. Xilligii Cusmaaniyiinta, meel loo nisbeeyo qabrigiisa ayaa laga dhisay masaajid iyo xarun caan noqotay, waxaana maanta loo yaqaan Eyüp Sultan. Si kastaba ha ahaatee, faahfaahinta ku saabsan sida qabriga dib loogu helay waxay ku jiraan taariikhda dambe, waana in laga soocaa xaqiiqada aasaasiga ah ee ah inuu Abuu Ayyuub ka qayb galay duullaankii Qustandiniyah, halkaasna lagu aasay sida ay kutubta taariikhdu sheegaan.

Nolosha Abuu Ayyuub Al-Ansari (RC) waxay ina tusaysaa qiimaha martigelinta, daacadnimada iyo masuuliyadda. Wuxuu gurigiisa u furay Rasuulka Alle ﷺ xilli ay muslimiintu dhisayeen nolol cusub. Wuxuu ahaa nin ka qayb galay dagaallo waaweyn, laakiin geesinimadiisu kuma koobnayn goob dagaal; wuxuu sidoo kale ahaa nin edeb, xushmad iyo adeeg bulsho leh. Wuxuu noolaa muddo dheer kadib Rasuulka ﷺ, wuxuuna sii waday dadaalka iyo adeegga muslimiinta ilaa da’diisii dambe.

Abuu Ayyuub wuxuu inoo reebay fariin cad: qofka muslimka ah qiimihiisu kuma xirna da’diisa ama hantidiisa, balse wuxuu ku jiraa sida uu u ilaashado ballanqaadkiisa, sida uu dadka u martigeliyo, sida uu xaqa ugu adkaysto iyo sida uu noloshiisa ugu isticmaalo adeegga diinta iyo bulshada. Gurigiisii Madiina wuxuu noqday meeshii Rasuulka ﷺ ku degay, magaciisuna wuxuu ku xirmay safar dheer oo ku dhammaaday meel ka fog dalkiisii, laakiin raadkii uu ka tagay wuxuu weli ku dhex jiraa taariikhda Islaamka.

12/09/2026

Al-Baraa’ Ibnu Maalik (RC)

wuxuu ahaa mid ka mid ah Ansaartii reer Madiina, wuxuuna ahaa walaalkii Anas bin Maalik (RC), saxaabigii muddada dheer u adeegayay Rasuulka Alle ﷺ. Al-Baraa’ wuxuu caan ku noqday geesinimo aan caadi ahayn iyo inuu dagaallada ka galo meelaha ugu khatarta badan, laakiin qisadiisu waxay sidoo kale muujinaysaa sida jiilkii ugu horreeyay ee muslimiintu u fahmeen masuuliyadda iyo adkaysiga.

Al-Baraa’ wuxuu ka dhashay Khazraj, wuxuuna Islaamka ku noolaa xilligii Rasuulka ﷺ iyo khulafadii ka dambaysay. Wuxuu ka qayb galay dhacdooyin badan oo waaweyn, waxaana lagu yaqaanay inuusan jeclayn inuu dagaalka ka cararo marka xaaladdu adkaato. Taariikhda Islaamka wuxuu si gaar ah uga muuqdaa xilligii Abuu Bakr As-Siddiiq (RC), markii muslimiintu la kulmeen kacdoonno iyo dagaallo ka dhashay dadkii diiday Islaamka ama diiday bixinta zakada kadib geeridii Rasuulka ﷺ.

Mid ka mid ah dagaalladii ugu adkaa wuxuu ahaa dagaalkii Al-Yamaamah ee lagula dagaallamay Musaylamah Al-Kaddaab. Musaylamah wuxuu sheegtay nebinnimo, waxaana ku biiray dad badan oo ka tirsan reer Banuu Xaniifah. Ciidankii muslimiinta waxaa loo diray inay la dagaallamaan, dagaalkuna wuxuu noqday mid aad u culus. Musaylamah iyo ciidankiisu waxay galeen meel la oran jiray Xadiiqatul-Mawt, oo ahayd meel la adkeystay, waxaana adkaatay in muslimiintu gudaha u galaan.

Xilligaas Al-Baraa’ bin Maalik wuxuu arkay in ciidanka muslimiintu u baahan yihiin tallaabo khatar ah. Waxaa laga weriyey inuu ku boorriyey muslimiinta inay isaga ku tuuraan gudaha qalcadda, si uu uga furo albaabka dhinaca gudaha. Ciidankii muslimiintu waxay ku tuureen gudaha, Al-Baraa’na wuxuu galay meel ay cadowgu aad u badnaayeen. Wuxuu la dagaallamay ciidankii Musaylamah ilaa uu u suurtoobay inuu albaabka u furo muslimiinta. Ciidankii muslimiinta ayaa markaas gudaha galay, dagaalkiina wuxuu isu beddelay dagaal aad u dhiig badan.

Al-Baraa’ dagaalkaas dhaawacyo badan ayaa ka soo gaaray. Riwaayadaha taariikhiga ahi waxay sheegaan in dhaawacyadiisu aad u badnaayeen, laakiin wuxuu ka badbaaday dhaawacyadaas. Dagaalkii Al-Yamaamah wuxuu ahaa mid aad u culus, waxaana lagu dilay dad badan oo muslimiin ah, oo ay ku jireen qaar badan oo Qur’aanka xifdiyey. Ugu dambayntiina Musaylamah Al-Kaddaab waa la dilay, kacdoonkiisii weynaa ayaana burburay.

Al-Baraa’ intaas kuma ekaan. Xilligii Cumar bin Al-Khaddaab (RC), muslimiintu waxay galeen dagaallo kale oo waaweyn oo ka dhacay dhulka Faaris. Al-Baraa’ wuxuu ka mid noqday ciidankii galay dagaalladaas. Waxaa lagu yaqaanay inuu ahaa nin dagaalka si gaar ah ugu dhiirran, waxaana marar badan loo adeegsaday meelaha ciidanku ugu baahnaayeen qof aan ka baqan khatarta.

Waxaa la weriyey in mar muslimiintu ay ku jireen xaalad aad u adag, qaar ka mid ah askartuna ay ka cabsadeen dagaalka. Markaas ayaa Al-Baraa’ dadka ku dhiirrigeliyey inay adkaystaan. Riwaayadaha qaarkood waxay sheegayaan in muslimiintu ay u arkayeen inuu yahay qof ducadiisa la aqbalo, laakiin arrintaas waa in si taxaddar leh loo sheegaa, sababtoo ah qaar ka mid ah faahfaahinta noocaas ah waxay ku yimaadeen kutubta taariikhda oo aysan dhammaantood lahayn heer isku mid ah oo xadiis ahaan loo xaqiijiyey.

Mid ka mid ah dagaalladii ugu dambeeyay ee Al-Baraa’ wuxuu ahaa dagaalkii Tustar ee ka dhacay dhulka Faaris. Tustar waxay ahayd meel si xoog leh loo difaacay, dagaalkuna muddo ayuu socday. Muslimiintu waxay la kulmeen iska caabin adag, waxaana dagaalkaas ka dhacay dagaallo fool-ka-fool ah oo aad u culus.

Intii lagu jiray dagaalka Tustar, Al-Baraa’ wuxuu galay dagaalka isagoo aan ka labalabeyn. Dagaalku wuxuu ahaa mid aad u daran, waxaana ugu dambayntii Al-Baraa’ lagu dhuftay dhaawac sababay geeridiisa. Sida ay sheegayaan qoraallada taariikhda, wuxuu halkaas ku shahiiday isagoo ku jira dagaalka.

Geeridii Al-Baraa’ waxay soo afjartay noloshii nin caan ku noqday geesinimada, laakiin haddii qisadiisa laga dhigo oo keliya “nin aan dhimashada ka baqin,” casharka ugu weyn waa la luminayaa. Al-Baraa’ wuxuu ku noolaa xilli muslimiintu wajahayeen dagaallo dhab ah, waxaana loo baahan jiray adkaysi, laakiin Islaamku ma amrin qof inuu si aan xisaab lahayn naftiisa u tuuro. Waxa laga fahmi karo qisadiisa waa inuu ahaa qof diyaar u ahaa inuu qaado masuuliyadda marka bulshada muslimiintu ku jirto xaalad adag.

Waxaa sidoo kale xiiso leh in Al-Baraa’ uu ahaa walaalkii Anas bin Maalik (RC), laakiin labada walaal waxay caan ku noqdeen laba dhinac oo kala duwan. Anas wuxuu caan ku noqday adeegii uu u fidiyey Rasuulka ﷺ, cilmigii uu gudbiyey iyo axaadiistii uu weriyey, halka Al-Baraa’ uu si gaar ah uga muuqday dagaallada iyo goobaha khatarta ah. Labadooduba waxay qayb ka noqdeen jiilkii Rasuulka ﷺ ku barbaariyey iimaanka iyo masuuliyadda.

Qisada Al-Baraa’ bin Maalik (RC) waxay ina baraysaa in geesinimadu aysan ahayn qaylo iyo awood keliya. Geesinimada dhabta ahi waxay muuqataa marka qofku xaalad adag wajahayo oo uu masuuliyaddiisa garto. Al-Baraa’ wuxuu ku noolaa xilli muslimiintu dhisayeen bulsho cusub oo ay la kulmayeen khataro badan, wuxuuna qayb ka noqday dhacdooyin waaweyn oo taariikhda Islaamka raad ku reebay. Wuxuu ugu dambayntiina ku shahiiday dagaalkii Tustar, isagoo noloshiisa ku soo gabagabeeyey goobihii dagaalka ee uu muddada dheer kaga dhex jiray.

11/09/2026

Waa Ereyo Xikmado ah oo Wax weyn Kuguso Kordhinaya Insha' Allaah hadii aad dhagaysatid

Xikmaddu ma ahan oo kaliya erayo la isku habeeyay; waa natiijada ka...

11/09/2026

Maahmaahyo

11/09/2026

Cabaas binu Cabdil-Muddalib (RC) wuxuu ahaa adeerkii Rasuulka Alle ﷺ, wuxuuna ka mid ahaa ragga reer Banuu Haashim ee door muhiim ah ku lahaa marxaladihii kala duwanaa ee nolosha Rasuulka ﷺ. Wuxuu ku dhashay Makkah, wuxuuna ahaa wiil uu dhalay Cabdil-Muddalib binu Haashim, sidaas darteedna wuxuu ka tirsanaa reerkii uu Rasuulka ﷺ ka dhashay. Cabaas wuxuu Rasuulka ﷺ kaga weynaa dhowr sano, waxaana xiriirkooda qoys uu ahaa mid aad u dhow. Laakiin qisada Cabaas ma ahayn oo keliya qiso adeer iyo wiil uu adeer u yahay; waxay ahayd qiso nin muddo dheer Makkah kula noolaa xaalad ay Quraysh ka horjeedaan dacwada, dabadeedna si tartiib ah uga noqday mid ka mid ah dadka ugu muhiimsan ee garab istaagay Rasuulka ﷺ.

Markii Rasuulka ﷺ bilaabay dacwada Islaamka, Cabaas markii h**e si cad uma noqon muslim sida qaar ka mid ah walaalihii iyo ehelkii kale ee Rasuulka ﷺ. Waxaa muhiim ah in aan laga dhigin inuu bilowgii ahaa nin si buuxda uga soo horjeeday Rasuulka ﷺ, sababtoo ah arrintu sidaas uma fududa. Cabaas wuxuu ahaa nin reerkiisa dhexdiisa ku leh maqaam, wuxuuna fahamsanaa khatarta ay Quraysh ku hayaan Muxammad ﷺ. Xitaa markii cadaadisku sii xoogaystay, xiriirka uu la lahaa Rasuulka ﷺ wuu sii jiray.

Mid ka mid ah dhacdooyinka ugu muhiimsan ee muujinaya kaalinta Cabaas waxay ahayd Baycadii labaad ee Al-Caqabah. Dad reer Madiina ah ayaa si qarsoodi ah Makkah ugu yimid si ay Rasuulka ﷺ ula kulmaan, iyagoo doonaya inay rumaystaan oo ay taageeraan. Habeenkii ballantaas, Cabaas wuxuu la joogay Rasuulka ﷺ, wuxuuna la hadlay reer Madiina ka hor inta aysan ballanta qaadin. Wuxuu u sheegay inay fahmaan waxa ay qaadayaan, isagoo tilmaamay in haddii ay Rasuulka ﷺ qaataan, ay noqonayso masuuliyad culus oo ay ku khasban yihiin inay ka difaacaan dadka isaga ka soo horjeeda. Hadalkaas wuxuu muujinayaa in Cabaas xilligaas uu si weyn uga walaacsanaa badbaadada Rasuulka ﷺ, xitaa ka hor inta uusan si muuqata uga mid noqon safka muslimiinta.

Baycadii Al-Caqabah waxay noqotay mid ka mid ah dhacdooyinkii ugu waaweynaa ee horseeday Hijradii Madiina. Dadkii reer Madiina waxay ballanqaadeen inay Rasuulka ﷺ difaacayaan sida ay naftooda iyo ehelkooda u difaacaan. Cabaas oo goobta joogay wuxuu si dhow ula socday heshiiskaas. Quraysh markii dambe waxay ogaadeen in xiriir weyn oo u dhexeeya Makkah iyo Madiina uu dhismayo, taasina waxay sii kordhisay cadaadiska.

Markii muslimiintu u hijroodeen Madiina, Cabaas wuxuu weli ku sugnaa Makkah. Kadib waxaa yimid dagaalkii Badar, oo ahaa dagaalkii ugu horreeyay ee weyn ee dhex mara muslimiinta iyo Quraysh. Cabaas wuxuu ku jiray ciidankii Quraysh ee Makkah ka soo baxay. Tani waa qayb muhiim ah oo qisadiisa ka mid ah, sababtoo ah waxay ina tusaysaa in xiriirka qoyska iyo xaaladda dagaalku ay ahaayeen laba arrimood oo kala duwan. Dagaalkaas Cabaas wuxuu ku dhacay gacanta muslimiinta, waxaana loo qabtay maxbuus dagaal ahaan.

Markii maxaabiistii Badar la keenay, Rasuulka ﷺ wuxuu eegay xaaladdooda. Cabaas wuxuu ka mid ahaa maxaabiistii ugu caansanayd, sababtoo ah wuxuu ahaa adeerkii Rasuulka ﷺ. Si kastaba ha ahaatee, Rasuulka ﷺ ma uusan jebin nidaamkii maxaabiista, wuxuuna Cabaas ula dhaqmay sida maxbuus dagaal. Waxaa la wariyey in markii la gaaray madaxfurashada maxaabiista, Cabaas uu sheegay inuusan haysan lacag uu isku furto, laakiin Rasuulka ﷺ wuxuu xusuusiyey wixii uu h**e ugu diyaariyey dagaalka, taasoo muujinaysa in Rasuulku ﷺ uusan xiriirka qoyska uga dhigin inuu xaqiiqada dhacdada ka indho laabto.

Cabaas markii dambe wuxuu Islaamka qaatay, waxaana culimada iyo taariikhyahannadu ka hadleen waqtiga saxda ah ee uu Islaamay. Riwaayado ayaa tilmaamaya inuu Islaamka qarsanayay muddo, halka kuwo kale ay sheegayaan inuu si rasmi ah u muujiyey Islaamkiisa xilliyadii dambe. Waxa si sugan loo og yahay ayaa ah inuu noqday muslim dhab ah oo si muuqata uga mid noqday bulshada muslimiinta, gaar ahaan xilligii Makkah la furay iyo wixii ka dambeeyey.

Markii Rasuulka ﷺ iyo muslimiintu galeen Makkah xilligii Furashadii Makkah, Cabaas wuxuu ka mid ahaa dadka ku dhowaa Rasuulka ﷺ. Waxa kale oo uu lahaa door muuqda oo ku saabsan ilaalinta Abuu Sufyaan binu Xarb markii uu la kulmay Rasuulka ﷺ ka hor furashada magaalada. Cabaas wuxuu Abuu Sufyaan u keenay Rasuulka ﷺ, waxaana dhacay wada hadalkii ugu dambeeyay ee horseeday inuu fahmo awoodda muslimiinta iyo in Makkah ay gacanta u gashay Rasuulka ﷺ.

Kadib furashadii Makkah waxaa dhacay dagaalkii Xunayn. Bilowgii dagaalka xaaladdu si lama filaan ah ayay ugu adkaatay muslimiintii, waxaana ciidankii qaar ka mid ah ay kala yaaceen markii weerar lama filaan ah lagu qaaday. Xilligaas Rasuulka ﷺ wuxuu ku sugnaa goobta dagaalka, waxaana agtiisa joogay rag yar oo aan ka tegin. Cabaas wuxuu ahaa mid ka mid ah raggaas. Waxaa lagu yaqaanay cod dheer, Rasuulka ﷺna wuxuu faray inuu dadka ugu yeero inay kusoo laabtaan. Cabaas wuxuu ku dhawaaqay dadka, wuxuuna xusuusiyey inay dib ugu soo noqdaan Rasuulka Alle ﷺ. Muslimiintii markii ay soo noqdeen, dagaalkii xaaladdiisu way is beddeshay, ugu dambayntiina muslimiintu waxay heleen guul. Dhacdadan waxaa lagu xusay kutubta xadiiska iyo seerada, waxaana si gaar ah loo weriyey codkii Cabaas iyo doorkii uu ku lahaa isku keenidda ciidankii kala firidhsanaa.

Cabaas wuxuu ahaa nin dhaqaale leh, wuxuuna lahaa shaqo iyo ganacsi ka hor Islaamka. Laakiin marka Islaamku noloshiisa galay, hantidiisa iyo awooddiisa wuxuu u adeegsaday taageeridda muslimiinta iyo Rasuulka ﷺ. Qur'aanku wuxuu xusay dhacdo la xiriirta maxaabiistii Badar, markii Alle ku yiri: “Nabiyow, ku dheh kuwa gacmihiinna ku jira ee maxaabiista ah: Haddii Alle qalbiyadiinna ka helo khayr, wuxuu idin siinayaa wax ka khayr badan wixii la idinka qaatay, wuuna idiin dambi dhaafi doonaa.” Aayaddan waxay ku jirtaa Suuratul Anfaal 8:70. Culimada tafsiirka qaarkood waxay dhacdadan si gaar ah ugu xiriiriyeen Cabaas iyo maxaabiistii Badar, inkastoo aayaddu guud ahaan ula hadleyso maxaabiista.

Cabaas wuxuu Rasuulka ﷺ ka dib sii noolaa muddo, wuxuuna noqday qof ay muslimiintu tixgeliyaan. Markii Rasuulka ﷺ geeriyooday, Cabaas wuxuu ahaa mid ka mid ah ehelkii ugu dhowaa ee la socday arrimaha qoyska Rasuulka ﷺ. Wuxuu sidoo kale noolaa xilligii Abuu Bakr iyo Cumar, waxaana la sheegay inuu lahaa maqaam iyo talo ay muslimiintu ku qadariyaan.

Waxaa jirta dhacdo caan ah oo muujinaysa sida Cabaas uga qayb qaatay nolosha bulshada muslimiinta. Xilligii Cumar bin Al-Khaddaab (RC), marka roob la waayay oo abaar dhacday, Cumar wuxuu Alle ka baryay roob isagoo Cabaas u maraya ducada, wuxuuna yiri macne ahaan: “Allow waxaan ahaan jirnay inaan Nebigeenna ﷺ ku baryo, oo aad roob noo soo dejin jirtay; maanta waxaan ku baryeynaa adeerkii Nebigeenna, ee roob noo soo deji.” Kadib waxaa la helay roob. Xadiiskan waxaa ku jira Saxiixul Bukhaari, waxaana dhacdadani sidoo kale caddeyn u tahay in Cabaas noolaa oo muslimiintu maqaam weyn siinayeen xilligii Cumar.

Cabaas wuxuu lahaa carruur ay ka mid ahaayeen Cabdullaahi binu Cabaas iyo Al-Fadl binu Cabaas. Cabdullaahi binu Cabaas wuxuu markii dambe noqday mid ka mid ah culimada ugu caansan saxaabada, waxaana lagu naanaysi jiray tarjumaanka Qur'aanka. Sidaas darteed saameynta Cabaas ma aysan ku ekaan noloshiisa oo keliya; qoyskiisa dhexdiisa waxaa ka baxay dad door weyn ku yeeshay fahamka iyo gudbinta cilmiga Islaamka.

Cabaas binu Cabdil-Muddalib wuxuu geeriyooday xilligii khilaafadii Mucaawiyah binu Abii Sufyaan, waxaana culimada taariikhdu inta badan dhigaan geeridiisa sannadkii 32 Hijriyada, isagoo ku dhintay Madiina. Waxaa lagu aasay Al-Baqiic. Geeridiisa waxay soo afjartay nolosha mid ka mid ah adeerradii Rasuulka ﷺ ee ugu muddada dheeraa noolaa kadib Rasuulka ﷺ.

Qisada Cabaas waxay leedahay cashar muhiim ah: xiriirka qoyska oo keliya qofka ma geliyo darajo, mana ka dhigo qof xaqa si toos ah u raaca. Cabaas wuxuu soo maray marxalado kala duwan, wuxuuna ku noolaa xilli aad u adag oo u dhexeeyay xiriirka qoyska, xaaladda Quraysh iyo dacwada Rasuulka ﷺ. Markii uu Islaamka si dhab ah u qaatay, wuxuu noqday nin door muuqda ku leh bulshada muslimiinta, wuxuuna adeegsaday awooddiisa, hantidiisa iyo xiriirkiisa si uu u taageero diinta. Waxaa taas ka sii weyn in qoyskiisa laga helay Cabdullaahi binu Cabaas, oo noqday mid ka mid ah culimada waaweyn ee ummadda. Sidaas darteed, qisada Cabaas ma aha oo keliya qiso ku saabsan adeerkii Rasuulka ﷺ, balse waa qiso ku saabsan nin ku dhex noolaa marxalad adag, go'aankiisana uu si tartiib ah ugu muujiyey inuu noqdo qayb ka mid ah bulshada uu Rasuulku ﷺ dhisay.

10/09/2026

Xamse binu Cabdil-Muddalib (RC)

wuxuu ahaa adeerkii Rasuulka Alle ﷺ, wuxuuna ka mid ahaa ragga ugu dhowaa Rasuulka ﷺ ee reer Banuu Haashim. Wuxuu ahaa nin xoog badan, geesi ah, ugaarsade yaqaan dagaalka, waxaana noloshiisa si gaar ah loogu xusuustaa doorkii uu ku lahaa difaacidda Rasuulka ﷺ iyo muslimiintii ugu horreysay. Laakiin Xamse ma ahayn nin dagaal oo keliya; markii uu Islaamka qaatay, xooggiisii iyo geesinimadiisii waxay noqdeen kuwo uu ugu adeegayo diinta uu rumaystay.

Xamse iyo Muxammad ﷺ waxay ahaayeen isku reer, waxaana sidoo kale jiray xiriir nuujin ah oo u dhexeeyay labadooda. Xamse wuxuu ka weynaa Rasuulka ﷺ, wuxuuna ahaa nin Quraysh dhexdeeda lagu yaqaanay awood iyo geesinimo. Bilowgii dacwada Islaamka, Xamse weli ma ahayn muslim, laakiin wuxuu si dhow ula socday waxa Quraysh ka dhex dhacaya. Rasuulka ﷺ markii uu bilaabay inuu dadka ugu yeero tawxiidka, Quraysh waxay si xoog leh uga hortageen, waxaana cadaadis iyo aflagaaddo badan loo geystay Rasuulka ﷺ.

Maalin ka mid ah maalmahaas ayaa Abuu Jahal si xun ula dhaqmay Rasuulka ﷺ meel u dhow buurta Safaa. Sida ay riwaayadaha seeradu sheegayaan, nin ka mid ahaa reer Xamse ayaa u sheegay Xamse wixii dhacay. Xamse oo markaas ka yimid ugaarsi ayuu si toos ah u aaday goobtii ay Quraysh joogeen. Wuxuu gacanta ku watay qaansadiisii, wuxuuna si cad ugu sheegay Abuu Jahal inuu ka jawaabayo wixii uu ku sameeyay Muxammad ﷺ. Markaas ayuu Xamse ku dhawaaqay inuu isagu raacayo diinta Muxammad ﷺ. Riwaayadaha seeradu waxay tilmaamayaan in dhacdadan ay ahayd markii Xamse si cad ugu istaagay Islaamka, inkastoo faahfaahinta qaar ee qisadan ay ku yimaadeen kutubta seerada oo aan dhammaantood lahayn heerka axaadiista saxiixa ah.

Isla markii Xamse muslim noqday, xaaladdii muslimiinta Maka wax bay iska beddeshay. Quraysh waxay ogaadeen in ninkii xoogga iyo geesinimada lahaa ee Banuu Haashim uu hadda garab taagan yahay Muxammad ﷺ. Xamse wuxuu noqday mid ka mid ah ragga awoodda leh ee si cad u difaacaya Rasuulka ﷺ. Sidaas darteed Islaamnimadiisu waxay muslimiintii siisay awood iyo kalsooni dheeraad ah, gaar ahaan xilli muslimiintu ahaayeen koox yar oo cadaadis badan ku hoos nool.

Markii muslimiintu u hijroodeen Madiina, Xamse wuxuu noqday mid ka mid ah ragga ugu muhiimsan ee ciidamada muslimiinta. Kahor dagaalkii weynaa ee Badar, Rasuulka ﷺ wuxuu Xamse u diray hoggaaminta qaar ka mid ah safarradii ciidanka. Yaqeen Institute waxay xustay in Xamse loo dhiibay calankii ciidanka qaar ka mid ah safarradii ugu horreeyay ee muslimiintu sameeyeen, taas oo muujinaysa booska uu ku lahaa ciidanka muslimiinta xilligaas.

Markii la gaaray dagaalkii Badar, Xamse wuxuu galay safka h**e. Dagaalkani wuxuu ahaa dagaalkii ugu weynaa ee ugu horreeyay ee dhex mara muslimiinta iyo Quraysh, waxaana muslimiintu ahaayeen tiro iyo qalab ahaan kuwo ka yar cadowgooda. Si kastaba ha ahaatee, Xamse wuxuu ahaa mid aan ka labalabeyn inuu dagaalka galo. Kahor inta aan dagaalku si buuxda u qarxin, nin Quraysh ka mid ahaa oo la oran jiray Al-Aswad bin Cabdil-Asad ayaa isku dayay inuu gaaro ceelkii ay muslimiintu gacanta ku hayeen. Xamse ayaa ka hor yimid, waxaana dagaalkaas lagu dilay Al-Aswad. Kadib waxaa dhacay dagaalkii saddexda nin iyo saddexda nin, waxaana dhinaca muslimiinta kasoo baxay Xamse, Cali bin Abii Daalib iyo Cubayda bin Al-Xaarith. Xamse wuxuu la dagaallamay Cutbah bin Rabiicah, waxaana dagaalkii lagu dilay Cutbah. Badar wuxuu noqday guul weyn oo muslimiinta u horseeday inay yeeshaan awood muuqata oo ka dhex dhalata Jasiiradda Carabta.

Guushii Badar waxay Xamse ka dhigtay nin ay Quraysh si gaar ah u bartilmaameedsadaan. Dagaalkii Badar waxaa lagu dilay rag badan oo madax u ahaa Quraysh, waxaana Xamse ka mid ahaa ragga si muuqata uga qayb qaatay dagaalkaas. Sidaa darteed, markii Quraysh isu diyaarinayeen dagaalkii Uxud, waxay wateen cadho iyo doonis aargoosi. Mid ka mid ah dadka sida gaarka ah u doonayay in Xamse la dilo waxay ahayd Hind bint Cutbah, oo aabbaheed Cutbah lagu dilay Badar.

Dagaalkii Uxud markii uu bilowday, Xamse wuxuu galay dagaalka isagoo aan dib u gurasho lahayn. Riwaayadda saxiixa ah ee Xamse lagu dilay waxaa si faahfaahsan u weriyey Wahshi bin Xarb, ninkii dilay. Wahshi wuxuu sheegay inuu ahaa addoon uu lahaa Jubayr bin Mudcim, kaas oo u ballanqaaday xorriyad haddii uu Xamse dilo, maadaama Xamse uu Badar ku dilay Tu'aymah bin Cadi, oo ahaa adeerkii Jubayr. Sidaas darteed Wahshi wuxuu Uxud u aaday isaga oo aan doonayn inuu dagaalka oo dhan galo, balse ujeeddadiisu ahayd inuu helo fursad uu ku dilo Xamse.

Markii dagaalku bilaabmay, Xamse wuxuu si xoog leh uga dhex dagaallamay ciidanka Quraysh. Wahshi wuxuu sheegay inuu meel dhagax ah gadaashiisa ka dhuuntay, isagoo indhihiisa ku haya Xamse oo keliya. Wuxuu sugayay daqiiqadda uu fursad u heli lahaa inuu warankiisa ku dhufto. Xamse wuxuu dagaalka dhexdiisa ku dilay Sibaac bin Cabdil-Cuzza, kadibna Wahshi wuxuu helay fursaddii uu sugayay. Wuxuu warankiisa ku tuuray Xamse, warankiina wuxuu ku dhacay jirkiisa, taas oo sababtay geeridii Xamse. Sidaas ayuu ku shahiiday Xamse binu Cabdil-Muddalib (RC) maalintii Uxud. Qisadan waxaa si cad loogu weriyey Saxiixul Bukhaari, waxaana cutubka xadiiska laftiisu cinwaan looga dhigay shahiidnimadii Xamse.

Geeridii Xamse waxay ahayd mid aad u xanuun badan Rasuulka ﷺ. Markii dagaalku dhammaaday oo Rasuulka ﷺ uu arkay meydadka muslimiinta, waxaa ka mid ahaa Xamse oo jirkiisa la farageliyey. Uxud wuxuu ahaa dagaal aad u culus, waxaana muslimiintu maalintaas ku waayeen rag badan oo muhiim ah. Qur'aanka ayaa markii dambe ka hadlay dhacdooyinka Uxud, waxaana Saxiixul Bukhaari laga weriyey sida ciidankii muslimiinta u kala qaybsamay markii qaar ka mid ah dadkii la baxay Rasuulka ﷺ ay dib uga noqdeen jidka Uxud.

Waxaa jirta arrin kale oo aad muhiim u ah oo ka dambaysay qisada Xamse. Ninkii dilay Xamse, Wahshi, markii dambe wuxuu galay Islaamka. Markii uu Rasuulka ﷺ arkay Wahshi kadib Islaamkiisa, wuxuu weydiiyey inuu ahaa ninkii dilay Xamse. Wahshi wuu qirtay. Rasuulka ﷺ k**a uusan beenin wixii dhacay, laakiin wuxuu ka codsaday inuu wejigiisa ka qariyo, maadaama araggiisu xusuusinayay geeridii Xamse. Riwaayadda Bukhaari waxay sidoo kale sheegaysaa in markii dambe Wahshi uu galay dagaalkii lagu dilay Musaylamah Al-Kaddaab, wuxuuna sheegay inuu rajaynayay inuu dilkaas kaga dhigo wax uu kaga magdhabo dilkii Xamse.

Sidaas ayuu ku dhammaaday safarkii nolosha Xamse binu Cabdil-Muddalib (RC). Wuxuu Islaamka qaatay xilli Rasuulka ﷺ iyo muslimiintu cadaadis ku jireen, wuxuu noqday mid ka mid ah ragga ugu muuqda ee difaaca dacwada, wuxuu hoggaamiyay qaar ka mid ah safarradii h**e, wuxuu ka qayb galay Badar, wuxuuna Uxud ku dhintay isagoo safka h**e kaga jira dagaalka. Geeridiisu ma aysan tirtirin raadkii uu ka tagay, waxaana ilaa maanta Xamse lagu xusuustaa inuu ahaa adeerkii Rasuulka ﷺ, shahiidkii Uxud iyo nin geesinimadiisa ku bixiyey difaaca xaqii uu rumaysnaa. Qisadiisu waxay ina xusuusinaysaa in qofka awoodda leh qiimihiisu uusan ku jirin xooggiisa oo keliya, balse uu ku jiro halka uu xooggiisa u adeegsado iyo waxa uu diyaar u yahay inuu u huro waxa uu rumaysan yahay.