29/03/2026
(អត្ថបទទី២)
-----------------------------------------------------------------
រឿងព្រំដែន គឺជារឿងពហុវិទ្យាដែលពាក់ព័ន្ធដល់វិជ្ជាច្រើនប្រភេទ។ ក្នុងការសិក្សាពីព្រំដែនកម្ពុជា យ៉ាងហោចណាស់ក៏យើងចាំបាច់ត្រូវស្គាល់ទិដ្ឋភាពប្រាំយ៉ាងនេះដែរ ៖
១-ប្រវត្តិសាស្រ្ត
ព្រំដែនកម្ពុជាមានប្រវត្តិវែងឆ្ងាយ ដ្បិតវាមានការប្រែប្រួលជាលំដាប់តាំងពីសម័យរុងរឿងមហានគរមកសម័យដុនដាបលង្វែក-ឧត្តុង្គ, សម័យផ្តើមអាណានិគម និងសម័យបច្ចុប្បន្ន។ ប្រទេសកម្ពុជាមានប្រវត្តិរបស់ខ្លួនទូលំទូលាយណាស់ហើយ គឺប្រវត្តិទូទៅនេះហើយដែលជាអ្នកកំណត់ប្រវត្តិព្រំដែនសព្វថ្ងៃ។ ដូច្នេះ ព្រំដែនសព្វថ្ងៃជាលទ្ធផលចុងបញ្ចប់នៃដំណើរប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជា ពីសម័យដើមមកដល់នាពេលនេះ។ ដោយសារគេពុំអាចសើរើសំណេរប្រវត្តិសាស្រ្តបាន ដូចនេះគេក៏ពុំអាចសើរើគំនូសព្រំដែនបានដោយងាយៗនោះដែរ។
២-ភូមិសាស្រ្ត
កម្ពុជាមិនមែនជាប្រទេសអណ្តែតនៅក្នុងមហាសមុទ្រតែម្នាក់ឯងដូចជាប្រទេស ហ្វីលីពីន, ឥណ្ឌូនេស៊ី, ជប៉ុន ឬស្រីលង្កា នោះឡើយ ពោលគឺប្រទេសកម្ពុជាជាប្រទេសដែលជាប់ព្រំដែនគោកផង និងព្រំដែនសមុទ្រផង។ ចំពោះព្រំដែនគោកនោះ គឺមានប្រទេសចំនួន ៣ ដែលនៅព័ទ្ធជុំវិញខ្លួន។ ដូច្នេះ ការសិក្សាអំពីព្រំដែនចាំបាច់ត្រូវសិក្សាលើភូមិសាស្រ្តនេះឱ្យបានច្បាស់លាស់ថា តើជាមួយប្រទេសជិតខាងនីមួយៗនេះ, តើភូមិសាស្រ្តមានលក្ខណៈដូចម្តេច? តាមរយៈសៀវភៅភូមិវិទ្យាថ្នាក់មធ្យមសិក្សា យើងបានដឹងពីភូមិក្រវាញ-ភ្នំដងរ៉ែក ប៉ុន្តែយើងពុំសូវបានដឹងពីភ្នំបូលូវែន ឬភ្នំកន្ទុំ-ភ្នំឆ្លូងលើ ដែលខ័ណ្ឌចែកកម្ពុជា ជាមួយនឹងឡាវ និងជាមួយអាណ្ណាម នោះទេ។ ការដឹងនេះសោតក៏ជាការដឹងគោលធំៗ ពុំបានលម្អិតគ្រប់ទិដ្ឋភាព និងគ្រប់ចំណុចតាមការតម្រូវការរបស់វិជ្ជាព្រំដែននោះឡើយ។
វិជ្ជាព្រំដែនតម្រូវឱ្យយើងស្គាល់ជាលម្អិត ថាតើកំពូលភ្នំនានានៅតាមបណ្តោយព្រំដែនដើររបៀបណា? បន្ទាត់ភ្ជាប់កំពូលភ្នំដើរដូចម្តេច? បន្ទាត់ចែកទឹកលើភ្នំនីមួយៗដើរតាមចំណុចណាខ្លះ? នៅកម្ពស់ណា? ហើយទឹកហូរពីចំណុចណាទៅចំណុចណា? តើទីណា, អូរណា, ព្រែកណា... មានឈ្មោះអ្វីខ្លះ? មានភូមិអ្វីខ្លះ? ប្រជារាស្រ្តនៅតាមព្រំដែនមានចំនួនប៉ុន្មាន ហើយមានប្រភេទណាខ្លះ?
៣-បច្ចេកវិជ្ជា
វិជ្ជាព្រំដែនជាវិជ្ជាបច្ចេកទេសដ៏លំបាក, វិជ្ជាបច្ចេកទេសនេះជាអាទ៍មាន៖
ក-វិជ្ជាផែនទីៈ រឿងព្រំដែនវាជាប់និងរឿងផែនទីទាំងស្រុង ដោយចាប់ផ្តើមតាំងពីមានការវាស់វែងលើភូមិសាស្រ្ត (Géodésie), ការថតរូប (photographie), ការគូសព្រាងលើក្រដាស (topographie) រហូតដល់ការផ្ទៀងផ្ទាត់គូសសម្រេច និងបោះពុម្ពផ្សាយ។ គ្រប់ជំហ៊ានទាំងអស់ ការធ្វើផែនទីនេះជាការពិបាក ដ្បិតវាជាការងារបច្ចេកទេសខ្ពស់ និងជាការងារវិទ្យាសាស្រ្តច្បាស់លាស់ ពោលគឺត្រូវមានការបង្អែកមានភស្តុតាងត្រឹមត្រូវរាល់គ្រប់ចំណុចទាំងអស់។
ខ-វិជ្ជាដីៈ ការស្គាល់ធាតុដី និងធម្មជាតិដីទាំងស្រទាប់លើ ទាំងស្រទាប់ក្រោម ជាពិសេសស្គាល់ធនធានរ៉ែនានា ដែលមាននៅក្រោមដីជាកត្តាមួយយ៉ាងសំខាន់ដើម្បីឱ្យមានការប្រុងប្រយ័ត្នក្នុងការកំណត់ព្រំដែន។ ដើម្បីកំណត់ព្រំដែនសម័យមុន គេពិនិត្យមើលលើដី គឺស្រែចម្ការ, ព្រែក, អូរ, ស្ទឹង ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្ននេះ គេពិនិត្យមើលហួសឆ្ងាយពីនេះទៅទៀត គឺមើលនូវអ្វីដែលមាននៅក្រោមដី គឺធនធានរ៉ែ និងប្រេងដែលជា "មាសពេជ្រ" របស់ប្រទេសនីមួយៗ។ កាលព្រះចៅ Tsar របស់រុស្សីលក់ដែនដី "អាឡាស់ស្កា-Alaskar" ឬកាលព្រះចៅណាប៉ូឡេអុង-Napoléon លក់ល្វីស៊ាន-Louisiane ទៅឱ្យប្រទេសអាម៉េរិក ដែលព្រះចៅទាំងពីរអង្គនេះពុំបានដឹងថាមាន "មាសខ្មៅ-l'or noir" គឺប្រេងនៅក្រោមដីនាងតំបន់នោះទេ។ ក៏ដូចគ្នាដែរ កាលគណៈកម្មការបារាំង-សៀម កំណត់លើកំពូលភ្នំដងរែកនោះ ភាគីទាំងពីរពុំបានចាប់ភ្លឹកទៅលើសម្បត្តិវប្បធម៌ដ៏ត្រចេះត្រចង់មួយ គឺប្រាសាទព្រះវិហារដែលមានកប់នៅទីនោះទេ។
គ-វិជ្ជាសមុទ្រៈ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២០ មក គេឃើញថា អនាគតមនុស្សលោកជាប់ជិតស្និទ្ធទៅនឹងសមុទ្រ ជាហេតុធ្វើឱ្យប្រទេសទាំងអស់ដណ្តើមយកសមុទ្រមកពុះចែកគ្នា។ នេះ គឺមកពីគេគិតទៅដល់ការដឹកទំនិញលើសមុទ្រ, ធនធានត្រីក្នុងទឹក, ធនធានរ៉ែលើបាតសមុទ្រ និងប្រេងក្រោមបាតសមុទ្រ។ ដូចនេះ គេក៏ចាប់សិក្សាពីវិជ្ជាសមុទ្រនេះគ្រប់ៗគ្នា លើគ្រប់វិស័យ ពោលគឺភូមិសាស្រ្ត, វិទ្យាសាស្រ្ត និងច្បាប់។
៤-វិជ្ជាច្បាប់
រឿងព្រំដែនជារឿងច្បាប់ ចាប់តាំងពីការកំណត់ព្រំដែនរហូតដល់ការគ្រប់គ្រងព្រំដែន។
ក-ការកំណត់ព្រំដែន គឺជាកម្មវត្ថុនៃច្បាប់អន្តរជាតិ។ គំនូសព្រំដែនមិនអាចអណ្តែតនៅលើភូមិសាស្រ្ត (ដី ឬ សមុទ្រ) ដោយគ្មានច្បាប់មួយជាបង្អែកនោះឡើយ។ គ្រប់ព្រំដែនដែលមានរវាងប្រទេសពីរ ត្រូវតែមានសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិមួយជាទ្រនាប់ពីក្រោមជានិច្ច ដែលជានិមិត្តរូបនៃការឯកភាពទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាព និងគោរពបូរណភាពទឹកដីគ្នាទៅវិញទៅមក។ ការចុះសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវធ្វើឡើងក្នុងភាពសេរី និងស្មើភាពគ្នា។ ព្រំដែនដែលឈរលើសន្ធិសញ្ញា អសមភាព (traité inégal) មិនមែនជាសន្ធិសញ្ញាត្រឹមត្រូវឡើយ។
ខ-តួនាទីរបស់សន្ធិសញ្ញា (traité) គឺ
👉🏻 កំណត់គោលការណ៍ធំៗ ដែលត្រូវយកមកអនុវត្តក្នុងការកំណត់ព្រំដែន
👉🏻 បន្តលម្អិតបញ្ហាបច្ចេកទេសក្នុងពិធីសារ (protocole) ដោយឡែក
👉🏻 បង្កើតគណៈកម្មការចម្រុះ ដើម្បីឱ្យដឹកនាំការងារផ្សេងៗ តាំងពីលើភូមិសាស្រ្តរហូតដល់ការធ្វើផែនទីចុងក្រោយ។
ដោយចាប់ផ្តើមធ្វើពីវគ្គមួយ ទៅវគ្គមួយ គេត្រូវគោរពនីតិវិធីឱ្យបានត្រឹមត្រូវដើម្បីចៀសវាងភាពមិនប្រក្រតីនានា។
👉🏻 សន្ធិសញ្ញាដែលធ្វើឡើងក្នុងភាពបង្ខិតបង្ខំ ត្រូវទុកជាមោឃៈ
👉🏻 ចំណុចដែលពុំបានឯកភាពក្នុងគណៈកម្មការចម្រុះ មិនអាចចាត់ទុកថាត្រឹមត្រូវឡើយ
👉🏻 ផែនទីដែលធ្វើខុសពីគំនូសព្រាងដើមរបស់គណៈកម្មការចម្រុះ មិនអាចទុកជាឧបករណ៍ដើម្បីតំណាងព្រំដែនបានទេ។ល។
គ-ការគ្រប់គ្រងតំបន់ព្រំដែន ជាកម្មវត្ថុនៃច្បាប់ជាតិ។ រដ្ឋនីមួយៗតែងលើកឡើងនូវវិធានដោយឡែកៗពីគ្នា ដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់ព្រំដែនរៀងៗខ្លួន។ ឧទាហរណ៍៖ នៅកម្ពុជាមានច្បាប់ ដើម្បីគ្រប់គ្រងចំណុចចេញចូលព្រំដែនមួយចំនួនជាអាទ៍ បោយប៉ែត, បាវិត, ភ្នំដិន...។ ក្នុងករណីខ្លះទៀត រដ្ឋជិតខាងគ្នាអាចចុះសន្ធិសញ្ញាជាមួយគ្នាដើម្បីធ្វើសហប្រតិបត្តិការរួមគ្នា ក្នុងការគ្រប់គ្រងតំបន់ព្រំដែន ក្នុងផ្នែករដ្ឋបាល, តុលាការ ឬពាណិជ្ជកម្ម។
៥-ទស្សនៈនយោបាយ
រឿងព្រំដែនវាជាប់និងការគ្រប់គ្រងប្រទេសក្នុងសម័យនីមួយៗ គឺវាជាប់និងរឿងនយោបាយទូទៅរបស់ប្រទេសទាំងស្រុង។ ប្រវត្តិសាស្រ្តយើងបានបង្ហាញថា៖
-ក្រោមការដឹកនាំល្អ (សម័យអង្គរ) ប្រទេសជាតិខ្លាំងពូកែ ហើយព្រំដែននគរក៏រីកធំទៅតាមនោះ
-កាលណាសាមគ្គីភាពជាតិបែកបាក់ (សម័យលង្វែក-ឧត្តុង្គ) ប្រទេសចុះខ្សោយ ហើយព្រំដែនក៏រួញតូចទៅតាមនោះដែរ
-កាលណារដ្ឋអំណាចសង្កត់សង្កិនរាស្រ្ត (សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ) ប្រទេសជាតិខ្សោយ រាស្រ្តក៏គ្មានឆន្ទៈការពារព្រំដែនជាតិ
-កាលណារដ្ឋអំណាចមានទស្សនៈសាមគ្គីខុស, យោគយល់ខុស គឺអធ្យាស្រ័យខុស (សម័យជ័យជេដ្ឋាទី២ ឬ អង្គម៉ី) ឬ គ្មានសមត្ថភាព និងគ្រប់គ្រងឱ្យបានដិតដល់ នោះព្រំដែនក៏មានបញ្ហាទៅតាមនោះដែរ។
ដូច្នេះ រឿងព្រំដែនជារឿងពិបាក គឺពិបាកតាំងពីការចេញដំណើរកំណត់ដំបូង រហូតដល់ការគ្រប់គ្រងមកពេលក្រោយទៀត។
👉🏻 ក្នុងការកំណត់ព្រំដែនៈ កាលណាប្រទេសជាតិស្ថិតក្នុងភាពអាសន្ន និងទន់ខ្សោយ ការកំណត់ព្រំដែនមិនបានល្អប្រពៃឡើយ គឺតែងតែមានខាតបង់ជានិច្ច ដ្បិតពេលនោះកម្លាំងទូត គឺកម្លាំងចចារពុំមានថាមពលគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីដឹកនាំការងារដ៏លំបាកនេះ (ឧទាហរណ៍៖ បញ្ហានេះមានច្រើននៅក្នុងពិភពលោក)។
👉🏻 ក្នុងការគ្រប់គ្រងព្រំដែនៈ កាលណាទស្សនៈនយោបាយមិនប្រាកដនិយម ឬការគ្រប់គ្រងធូររលុងដោយខ្វះស្មារតីជាតិ នោះការថែរក្សាព្រំដែនក៏ពុំបានស្វាហាប់ និងស្ថិតស្ថេរដែរ ប្រៀបដូចក្នុងសម័យលង្វែកដែលយើងយកកាំបិតទៅកាប់រំលំឫស្សីចោល ដើម្បីស្រវ៉ាយកប្រាក់ឌួងដូចនោះ៕
🙏ខ្ញុំសូមអធ្យាស្រ័យទុកជាមុននូវរាល់កំហុសខុសឆ្គង🙏
បញ្ជាក់៖ ខ្លឹមសារនៃសំណេរដែលបានធ្វើការដកស្រង់មកនេះ ក្នុងគោលបំណងចែករំលែកជាចំណេះដឹងទូទៅដល់បងប្អូនអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវគ្រប់មជ្ឈដ្ឋាន ដោយសេចក្តីស្រលាញ់រាប់អាន
#ព្រំដែនកម្ពុជា
#ជឿជាក់លើរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា
