14/08/2025
"ငါးများ မည်သို့ အသက်ရှူကြသနည်း"
ငါးများသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရေနေသတ္တဝါများထဲမှ အများဆုံးတွေ့ရသောသက်ရှိများ ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ရေအောက်ရှင်သန်မှုအတွက် အဓိကကျသော လုပ်ငန်းစဉ်မှာ အသက်ရှူခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ လူသားများနှင့် ကုန်းနေသတ္တဝါအများစုမှာ အဆုတ်ဖြင့် အသက်ရှူကြသော်လည်း ငါးများသည် ရေထဲတွင် ပျော်ဝင်နေသော အောက်ဆီဂျင်ကို ထုတ်ယူရန်အတွက် ပါးဟက် (gills) ကို အသုံးပြုကြသည်။
'ပါးဟက်၏ တည်ဆောက်ပုံနှင့် လုပ်ငန်းစဉ်'
ပါးဟက်များသည် ငါး၏ ဦးခေါင်းဘေးဘက်တွင် ရှိပြီး ပါးဟက်အဖုံး (operculum) ဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားလေ့ရှိသည်။ ပါးဟက်တစ်ခုစီသည် ပါးဟက်မျှင်များ (gill filaments) အများအပြားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ထိုမျှင်များပေါ်တွင် သွေးကြောမျှင်လေးများ (capillaries) ထူထပ်စွာ တည်ရှိသည်။ ဤသွေးကြောမျှင်လေးများသည် အောက်ဆီဂျင်နှင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် လဲလှယ်မှုအတွက် အရေးကြီးသော မျက်နှာပြင်ဧရိယာကို ပံ့ပိုးပေးသည်။
ငါးများ အသက်ရှူသည့် လုပ်ငန်းစဉ်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည်-
၁။ ရေစုပ်ယူခြင်း- ငါးသည် ပါးစပ်ကို ဖွင့်၍ ရေကို စုပ်ယူသည်။ ထိုရေသည် ပါးစပ်မှတစ်ဆင့် ပါးဟက်များဆီသို့ စီးဆင်းသွားသည်။
၂။ အောက်ဆီဂျင် ထုတ်ယူခြင်း- ပါးဟက်မျှင်များပေါ်သို့ ရေစီးဆင်းသွားသောအခါ ရေထဲတွင် ပျော်ဝင်နေသော အောက်ဆီဂျင်သည် ပါးဟက်မျှင်များရှိ သွေးကြောမျှင်လေးများဆီသို့ စိမ့်ဝင်သွားသည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ငါး၏သွေးထဲမှ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်သည် ပါးဟက်မျှင်များမှတစ်ဆင့် ရေထဲသို့ ပြန်လည်စွန့်ထုတ်သည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို ဓာတ်ငွေ့ဖလှယ်ခြင်း (gas exchange) ဟု ခေါ်သည်။
၃။ ရေထုတ်လွှတ်ခြင်း- အောက်ဆီဂျင် ထုတ်ယူပြီးသော ရေနှင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် ရောနှောထားသော ရေတို့ကို ပါးဟက်အဖုံးများမှတစ်ဆင့် ပြင်ပသို့ ပြန်လည် ထုတ်လွှတ်သည်။
'Countercurrent Exchange စနစ်'
ငါးများ၏ ပါးဟက်များတွင် Countercurrent Exchange ဟုခေါ်သော အလွန်ထိရောက်သည့် စနစ်တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ဤစနစ်တွင် ရေစီးဆင်းသည့် ဦးတည်ချက်နှင့် သွေးစီးဆင်းသည့် ဦးတည်ချက်တို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ရေသည် ဘယ်မှညာသို့ စီးဆင်းနေပါက သွေးသည် ညာမှဘယ်သို့ စီးဆင်းနေသည်။ ဤသို့ ဆန့်ကျင်ဘက် ဦးတည်ချက်ဖြင့် စီးဆင်းခြင်းကြောင့် ငါးများသည် ရေထဲမှ အောက်ဆီဂျင်ကို အများဆုံး ထုတ်ယူနိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။ အကယ်၍ ရေနှင့်သွေး နှစ်ခုလုံးက တစ်ညီတည်းစီးဆင်းနေပါက အောက်ဆီဂျင် ထုတ်ယူမှုမှာ ထိရောက်မှု နည်းပါးသွားမည်ဖြစ်သည်။
ထူးခြားသော ငါးအချို့
ငါးအများစုသည် ပါးဟက်ဖြင့်သာ အသက်ရှူကြသော်လည်း ငါးမျိုးစိတ်အချို့တွင် ထူးခြားသော အသက်ရှူပုံစံများလည်း ရှိကြသည်-
* (Lungfish)- ၎င်းတို့သည် ပါးဟက်များအပြင် အဆုတ်နှင့်ဆင်တူသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတစ်ခုလည်း ရှိသောကြောင့် ရေမရှိသည့်အခါ သို့မဟုတ် အောက်ဆီဂျင် နည်းပါးသောအခါ လေထဲမှ အောက်ဆီဂျင်ကို ရှူရှိုက်နိုင်သည်။
* (Mudskippers)- ၎င်းတို့သည်လည်း ရေထဲတွင်ရော ကုန်းပေါ်တွင်ပါ ရှင်သန်နိုင်ကြပြီး ပါးဟက်များအပြင် အရေပြားနှင့် ပါးစပ်အတွင်းပိုင်းရှိ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများမှတစ်ဆင့်လည်း အောက်ဆီဂျင်ကို ထုတ်ယူနိုင်သည်။
နိဂုံးချုပ်အနေဖြင့် ငါးများသည် ၎င်းတို့၏ ပါးဟက်များ၏ ထူးခြားသော တည်ဆောက်ပုံနှင့် Countercurrent Exchange ကဲ့သို့သော ထိရောက်သည့် စနစ်များကြောင့် ရေထဲတွင် ပျော်ဝင်နေသော အောက်ဆီဂျင်ကို ထုတ်ယူကာ အသက်ဆက်ရှင်သန်နိုင်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
