15/08/2026
БОЛОВСРОЛООС ӨМНӨХ БОЛОВСРОЛ: БИД ХҮҮХДИЙГ ЮУНД БЭЛДЭЖ БАЙНА ВЭ?
Боловсролын философийн хамгийн энгийн атлаа хамгийн хүнд асуулт нь “Хүүхдэд юуг заах вэ?” биш, харин “Бид яагаад хүүхдийг сургаж байгаа вэ?” гэсэн асуулт юм.
Энэ асуулт сургуулийн өмнөх боловсролын тухай ярихад бүр ч чухал. Учир нь цэцэрлэг бол хүүхэд анх удаа нийгэмтэй харилцаж, бусдыг сонсож, өөрийгөө илэрхийлж, асуулт асууж, алдаа гаргаж, дахин оролдож сурдаг орчин. Өөрөөр хэлбэл цэцэрлэг бол зүгээр нэг сургуульд бэлтгэх газар биш, хүнийг хүн болгон төлөвшүүлэх боловсролын хамгийн эхний орчин юм.
Гэвч өнөөдөр бид сургуулийн өмнөх боловсролыг яг ямар философи дээр байгуулж байна вэ?
Боловсролын философи: “юу заах вэ?”-гээс “ямар хүн бүтээх вэ?” рүү
ХХ зууны эхээр АНУ-д боловсролын философи бие даасан судлагдахуун болон хөгжиж, 1941 онд Philosophy of Education Society байгуулагдсан нь энэ салбар институцийн хувьд бэхжихэд чухал алхам болсон. (Philosophy of Education)
1950-1960-аад он хүртэл реализм, идеализм, позитивизм, эмпиризм, марксизм зэрэг философийн чиглэлүүд боловсролын зорилго, мөн чанарыг тайлбарлахад хүчтэй нөлөө үзүүлж байв. Харин Р.Питерс, П.Хёрст, И.Шеффлер зэрэг философичдын бүтээлүүдээр боловсролын ойлголт, хэл, логик, зорилгын асуудлыг шинжлэх аналитик хандлага хүчтэй хөгжсөн.
Эндээс нэг чухал санаа гарч ирдэг.
Боловсрол бол зөвхөн мэдлэг дамжуулах үйл явц биш. Боловсролын зорилго өөрөө философийн асуудал юм.
Хүүхэд юуг мэдэх ёстой вэ?
Ямар чадвартай болох ёстой вэ?
Ямар үнэт зүйлтэй хүн болж төлөвших ёстой вэ?
Өөрөө бодож шийдвэр гаргаж чаддаг байх уу, эсвэл өгсөн даалгаврыг зөв гүйцэтгэдэг байх уу?
Өрсөлдөх чадвартай иргэн бэлтгэх үү, эсвэл бусадтай хамтран амьдарч чаддаг хүн төлөвшүүлэх үү?
Эдгээр асуултад өгч буй хариулт бүр цаанаа боловсролын философийг агуулж байдаг.
Харин сургуулийн өмнөх боловсролын философи юу байх ёстой вэ?
Монгол Улсад 2025-2026 оны хичээлийн жилд 1,399 сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллагад 258,849 хүүхэд суралцаж байна. Үүнээс 248,801 нь үндсэн сургалтад, 10,048 нь хувилбарт сургалтад хамрагджээ. СӨБ-ын байгууллагуудад нийт 36,464 багш, ажилтан ажиллаж байгаагаас 10,298 нь үндсэн багш байна.
Мөн Боловсролын яамны мэдээллээр цэцэрлэгийн насны хүүхдийн хамран сургалт 93 хувьд хүрч, таван настай хүүхдийн хамран сургалт 96 хувь болсон байна.
Энэ бол зөвхөн статистик биш.
Эдгээр тооны цаана 258 мянга гаруй хүүхдийн бага нас, тэдний анхны нийгмийн харилцаа, анхны суралцах туршлага, анхны багш, анхны боловсролын орчин бий.
Тиймээс бид “хэчнээн хүүхдийг цэцэрлэгт хамруулсан бэ?” гэдгээс гадна “тэд цэцэрлэгт очоод яг юу авч байна вэ?” гэж асуух ёстой.
Хамралт 93 хувь болсон нь амжилт.
Гэхдээ хамрагдалт өндөр байх нь боловсролын чанартай адил зүйл биш.
Хүүхдийг сургуульд бэлдэх үү, амьдралд бэлдэх үү?
Сургуулийн өмнөх боловсролын хамгийн том философийн маргаан эндээс эхэлнэ.
Хүүхдийг үсэг, тоо, бичиг үсгийн анхан шатны мэдлэгт аль болох эрт сургах нь зөв үү?
Эсвэл тоглох, хөдөлгөөн хийх, бусадтай харилцах, төсөөлөх, бүтээх, асуулт асуух, өөрийн мэдрэмжээ таних, асуудлыг өөрийнхөөрөө шийдэх боломжийг илүү өгөх ёстой юу?
Энэ хоёрын аль нэгийг туйлшруулан сонгох тухай биш.
Харин хүүхдийн хөгжлийн онцлогт тохирсон харьцааг олох тухай юм.
Хүүхэд насанд хүрэгчдийн жижиг хувилбар биш. Тиймээс насанд хүрэгчдийн сургалтын загварыг жижигрүүлээд хүүхдэд хэрэгжүүлэх нь боловсролын философи биш.
Хүүхэд тоглож байхдаа суралцдаг.
Асуулт асууж байхдаа суралцдаг.
Бусадтай маргалдаж, эвлэрч байхдаа суралцдаг.
Өөрийн гараар юм бүтээж байхдаа суралцдаг.
Алдаж, дахин оролдож байхдаа суралцдаг.
Тэгвэл цэцэрлэгийн үндсэн зорилго нь “сургуульд ороход бэлэн болгох” гэхээс илүү суралцах хүсэлтэй хүн болгох явдал байж болох юм.
XXI зуун боловсролын философийг дахин өөрчлөхийг шаардаж байна
Өмнөх зууны боловсролын тогтолцоо аж үйлдвэрийн нийгмийн хэрэгцээнд ихээхэн нийцэж байв. Тодорхой хөтөлбөр, тогтсон цагийн хуваарь, стандарт мэдлэг, зөв хариулт, шалгалтын үр дүн чухал байлаа.
Харин өнөөдөр хүүхэд урьд өмнө байгаагүй өөр ертөнцөд өсөж байна.
Хиймэл оюун ухаан мэдээллийг секундын дотор боловсруулж байна.
Дижитал технологи хүүхдийн өдөр тутмын амьдралын нэг хэсэг болжээ.
Худал мэдээлэл, бодит мэдээллийг ялгах шаардлага улам нэмэгдэж байна.
Уур амьсгалын өөрчлөлт, байгаль орчны асуудал, нийгмийн тэгш бус байдал, сэтгэл зүйн сайн сайхан байдал зэрэг асуудал хүүхдийн ирээдүйг шууд тодорхойлох хэмжээнд хүрсэн.
Ийм нөхцөлд “зөв хариултыг цээжлүүлдэг” боловсрол хангалттай юу?
UNESCO-ийн 2021 оны “Reimagining Our Futures Together” тайланд боловсролын ирээдүйг шинээр төсөөлөх шаардлагатайг онцолж, боловсролыг насан туршийн эрх, нийтийн болон хамтын сайн сайхан зүйл гэж харахыг санал болгосон. Мөн суралцах үйл явцыг хамтын ажиллагаа, эв санааны нэгдэл, хүний эрх, шинжлэх ухаанч сэтгэлгээ, дижитал ур чадвартай холбон авч үзсэн. (UNESCO)
Өөрөөр хэлбэл ирээдүйн боловсролын гол асуулт “Хүүхэд хэдэн хуудас ном уншсан бэ?” биш.
“Хүүхэд өөрөө бодож, бусдыг ойлгож, хамтран ажиллаж, өөрчлөгдөж буй ертөнцөд зөв шийдвэр гаргаж чадах уу?” гэдэг асуулт болж байна.
Тэгвэл Монголын цэцэрлэгт ямар философи хэрэгтэй вэ?
Энд бид өөр нэг чухал асуудалтай тулгарна.
Дэлхийн боловсролын шинэ чиг хандлагыг шууд хуулбарлах нь зөв үү?
Үгүй.
Монгол хүүхэд Монголын нийгэм, соёл, гэр бүл, байгаль, хэл, уламжлал дунд өсөж байна.
Тиймээс сургуулийн өмнөх боловсролын философи нь дэлхийн нийтлэг үнэт зүйл болон Монголын онцлогийг огтлолцуулах ёстой.
Монгол хүүхэд:
• байгальтайгаа харилцаж сурах;
• ахмад, үе тэнгийнхэнтэйгээ зөв харилцах;
• эх хэлээрээ чөлөөтэй бодож, ярьж сурах;
• бусдыг хүндэтгэх;
• өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлэх;
• хамтран ажиллах;
• асуудлыг шийдэх;
• хөдөлгөөнтэй, эрүүл амьдралын дадалтай болох;
• эх орон, нутаг ус, соёлоо танин мэдэх;
• бусдаас ялгаатай хүнийг хүлээн зөвшөөрөх;
• технологийг зөв ашиглах;
• хамгийн гол нь сониуч хэвээрээ үлдэх ёстой.
Эдгээрийг цэцэрлэгийн “хичээл” гэж ойлгох биш, өдөр тутмын амьдралын дадал болгох нь чухал.
Бид цэцэрлэгийг хүүхдийн байгууллага болгож чадсан уу?
Өнөөдөр цэцэрлэгийн хүртээмж, байр, багшийн хүрэлцээ, анги дүүргэлт, хоол хүнс, аюулгүй байдал зэрэг бодит асуудлууд байсаар байна.
Гэхдээ үүнээс нэг алхам цааш явах шаардлагатай.
Цэцэрлэгийн орчин хүүхдийн төлөө юу, эсвэл системийн төлөө юу?
Хүүхэд багшийн зааврыг биелүүлсэн үедээ “сайн хүүхэд” болдог уу?
Чимээгүй суусан хүүхэд сайн уу?
Олон асуулт асуусан хүүхэд төвөгтэй юу?
Бусдаас өөрөөр зурсан зураг буруу юу?
Тоглох цагийг “сургалтын бус” цаг гэж үзэх үү?
Хүүхэд өөрөө сонголт хийх боломжтой юу?
Эдгээр нь жижиг мэт боловч үнэндээ боловсролын философийн том асуултууд.
Хэрэв бид хүүхдийг насан туршдаа тушаал хүлээж авдаг хүн болгохыг хүсэхгүй байгаа бол багаас нь сонголт хийх, асуулт тавих, бодох, ярилцах, хамтрах, алдаагаа засах боломж олгох ёстой.
UNESCO ч ирээдүйн боловсролд хамтын ажиллагаа, багшийн мэргэжлийн бие даасан байдал, хүүхдийн оролцоо, дижитал технологийг хүнийг орлуулах бус дэмжих хэрэгсэл болгохыг чухалчилж байна. (UNESCO)
Хамгийн том өөрчлөлт хөтөлбөрт биш, хандлагад хэрэгтэй
Бид шинэ хөтөлбөр баталж болно.
Шинэ сурах бичиг хэвлэж болно.
Шинэ барилга барьж болно.
Шинэ технологи авч болно.
Гэхдээ багш, эцэг эх, бодлого боловсруулагчдын хүүхдийн талаарх ойлголт өөрчлөгдөхгүй бол боловсролын шинэчлэл цаасан дээр үлдэнэ.
UNESCO-ийн үзэж буйгаар ирээдүйн боловсролыг зөвхөн шинэ хууль, шинэ арга, шинэ технологи бий болгосноор өөрчлөх боломжгүй; дэлхий даяар аль хэдийн бий болж буй сайн туршлагыг олж харах, судлах, хуваалцах, дэмжих чадвар чухал. (UNESCO)
Тэгэхээр сургуулийн өмнөх боловсролын шинэчлэлийн төвд технологи биш, хүүхэд байх ёстой.
Төвд нь хөтөлбөр биш, хүүхдийн хөгжил байх ёстой.
Төвд нь шалгалтын үр дүн биш, суралцах хүсэл байх ёстой.
Боловсролын философийг дахин асуух цаг
Өнөөдөр дэлхий нийт боловсролын “нийгмийн гэрээ”-г дахин авч үзэх тухай ярьж байна. UNESCO боловсролын зорилгыг нарийвчлан дахин тодорхойлох, боловсролыг нийтийн болон хамтын сайн сайхан зүйл болгон бэхжүүлэх шаардлагатай гэж үзэж байна. (UNESCO)
Энэ хэлэлцүүлэг Монголд ч хэрэгтэй.
Учир нь бидний хүүхдүүд 20 жилийн дараа өнөөдрийн ажлын байранд биш, өнөөдөр бидний төсөөлж ч чадахгүй шинэ орчинд амьдрах магадлалтай.
Тиймээс бид тэднийг өнөөдрийн ертөнцөд дасан зохицохоор бэлтгэх үү?
Эсвэл маргаашийн ертөнцийг өөрсдөө бүтээж чадах хүмүүс болгон төлөвшүүлэх үү?
Сургуулийн өмнөх боловсролын философийн гол асуулт яг энд байна.
Бид хүүхдэд юу заах вэ гэдгээс өмнө ямар хүн болж төлөвшихөд нь туслах вэ гэдгээ шийдэх ёстой.
Хүүхэд бүр ирээдүйн иргэн.
Гэхдээ түүнээс өмнө тэр өнөөдөр хүүхэд.
Тиймээс цэцэрлэг хүүхдийг зөвхөн ирээдүйд бэлтгэх газар биш, хүүхэд байх эрхийг нь хүндэтгэн, хүн болж төлөвших эхний орчин байх ёстой.
Хэрэв бид үүнийг боловсролын философийнхоо төвд тавьж чадвал цэцэрлэгийн тухай ойлголт ч өөрчлөгдөнө.
Тэгээд бид “Хэдэн хүүхэд цэцэрлэгт хамрагдсан бэ?” гэж асуухаас гадна:
“Манай цэцэрлэгүүдээс ямар хүн гарч байна вэ?”
гэсэн илүү чухал асуултыг асууж эхэлнэ.
Энэ бол сургуулийн өмнөх боловсролын дараагийн шинэчлэлийн эхлэл байж болох юм.
bolod.mn
Тоймч
