25/07/2025
Su fa y’an Kwankwasiyya basu san bin dokar aiki ba shi yasa baza su taba gane me ake cewa ba. Ga sharhi da misalai na kalubalanta da Dan Bello yake yi:
Cikakken Sharhi Akan “Appendix i & ii” na Unretired Advances da Ineligible Expenditures
Wannan rahoto da ka gabatar yana bayani dalla-dalla game da barnar kudade, cin hanci, da kuma rashin bin ka’idojin kashe kudin gwamnati da aka gani a wani shiri ko hukumar gwamnati. An bayyana abubuwa uku masu muhimmanci:
1. Unretired Advances da Ineligible Expenditures (Appendix i)
Babban Abun Lura:
Rahoton ya lissafa makudan kudade da aka karba amma ba a dawo da su ba ko kuma aka kashe su ba bisa doka ba, ko kuma aka kashe su ba tare da sahalewa daga hukumar bayar da amincewa ba (“No Objection”).
Muhimman Batutuwa:
• Unretired Advances: Kusan dukkanin kudaden da aka ware don tafiya ko wasu ayyuka, ba a dawo da shaidar yadda aka kashe su ba. Misalai:
• Mahmud Tijani – ₦546,560: “Provide invitation letter or refund.”
• Dr. Dahiru Muhammad – ₦2.6M: Fictitious hotel receipts.
• Hamza Gambo – ₦3.2M: Painting of Hilux; babu bayani kan lokacin da aka saye motar.
• Ineligible Expenditures: An kashe kudi ba bisa ka’ida ko ba bisa tsarin aikin da aka amince da shi ba. Misalai:
• RA’AM & ROCOCO Ltd – ₦67M: Manual borehole maimakon solar. An ce “refer to WB procurement.”
• Ministry of Environment – ₦25.7M: “The activity is not in the work plan.”
• Suspicious & Questionable Expenses:
• Bukatun tafiya da aka tsara don “technical support mission,” “conflict mediation training,” da dai sauransu – amma aka gaza bayar da dalilan tafiyar, ko aka gabatar da takardun bogi (e.g., fictitious hotel receipts, excess claims, no retirement).
• Karya Ka’idojin Procurement (samar da kayayyaki):
• MK Oceanic – ₦1.85B+: Supply of vehicles and equipment ba tare da “bill of lading” ko shaidar karɓa ba.
2. Questionable Expenditures from Counterpart Fund (Appendix i – kasa)
Waɗannan su ne kudaden da aka kashe daga Counterpart Fund Account (hadin gwiwar kudi daga gwamnati da masu tallafi) ba tare da samun “No Objection” daga masu tallafi ba.
• Misalai sun hada da:
• ECO-Safe Consult – ₦57M: Don seedlings, amma ba a fayyace yadda aka raba su ba.
• AG Office – ₦2M: “Project Contribution to AG office” – babu cikakken bayani.
• WECCMA – ₦15.3M: Babu bayani kan aikin.
Wannan na nuna cewa ba a bi ka’idojin cinikayya da amincewar World Bank daidai ba, wanda hakan ka iya haifar da korar tallafi, da raguwar sahihancin tsarin kudi.
3. Appendix ii: Analysis of Solar Boreholes Implemented
A nan an lissafa kamfanoni da adadin kudaden da aka biya don aiwatar da solar boreholes, amma akwai matsaloli da dama:
• Ainihin adadi: 68 boreholes ne kacal aka lissafa, amma kudin da aka kashe ya kai billion 1.1+ Naira.
• A wasu lokuta, an gabatar da manual boreholes maimakon solar-powered kamar yadda aka tsara, wanda ke nuna karkacewar aikin.
• Ana amfani da retention fee don boye gaskiyar aikin da bai kammala ba.
Kammalawa da Shawara
Me wannan ke nunawa?
• Ana fuskantar babban gibi na gaskiya, rikon amana, da bin dokoki a cikin tafiyar da kudaden gwamnati.
• An nuna yadda ma’aikata da kamfanoni ke hadin baki wajen karkatar da kudade, ta hanyar:
• Fakewa da tafiya ko horo;
• Karɓar kudade ba tare da bayar da shaidar aiki ba;
• Kashe kudi ba tare da amincewar masu bayar da tallafi ba.
Shawarwari:
1. Bincike mai zaman kansa: Hukuma mai zaman kanta (kamar EFCC ko ICPC) ta dauki wannan a matsayin tushe don gudanar da bincike.
2. Dakatar da wadanda ke da hannu: A dakatar da jami’an da ake zargi har sai an kammala bincike.
3. Maido da kudade: A tilasta maida kudaden da ba a tabbatar da sahihancin kashe su ba.
4. Karfafa tsarin procurement: A tabbatar cewa dukkan ayyuka da kashe kudi sun bi tsarin “workplan” da “No Objection.”
5. Bayar da rahoto ga jama’a: Gwamnati ta sanar da al’umma matakan da aka dauka akan wannan lamarin.