22/08/2026
मित लगाउने नेपाली परम्परा : रगतको नाता नभए पनि मन जोड्ने मौलिक संस्कार
नेपाली समाजमा नाता सम्बन्ध भन्नासाथ प्रायः रगत र विवाहबाट जोडिएका सम्बन्धलाई सम्झिन्छौँ। तर नेपाली मौलिक संस्कृतिले यीभन्दा फरक एउटा आत्मीय सम्बन्धलाई पनि पुस्तौँदेखि जोगाउँदै आएको छ-मितेरी साइनो।
मित लगाउने परम्परा केवल दुई व्यक्तिबीचको मित्रता घोषणा गर्ने चलन होइन। यो आपसी विश्वास, सहयोग, सम्मान र आत्मीयतालाई सामाजिक तथा सांस्कृतिक रूपमा स्वीकार गर्ने मौलिक संस्कार हो। मित लगाएपछि दुई व्यक्ति मात्र होइन, उनीहरूका परिवारबीचसमेत नजिकको सम्बन्ध स्थापित हुने मान्यता नेपाली समाजमा पाइन्छ।
नेपाली समाजमा प्रचलित ‘मीत नै हित’ भन्ने भनाइले मितेरी सम्बन्धको गहिराइलाई देखाउँछ। मितलाई सामान्य साथीभन्दा विशेष र अत्यन्त नजिकको व्यक्तिका रूपमा सम्मान गरिन्छ। कतिपय समुदायमा मितको परिवारलाई आफ्नै परिवारसरह व्यवहार गर्ने र मितका ठूलालाई सम्मान तथा सानालाई माया गर्ने चलनसमेत रहेको संस्कृतिविद्हरूले उल्लेख गरेका छन्।
मितेरी सम्बन्धको विशेषता यसको आत्मीयतामा छ। रगतको नाता नभए पनि सुख–दुःखमा साथ दिने, आवश्यक पर्दा सहयोग गर्ने र पारिवारिक समारोहमा सहभागी हुने सम्बन्धका रूपमा यसलाई विकास गरिएको पाइन्छ।
मित लगाउने विधि नेपालका विभिन्न ठाउँ र समुदायमा फरक–फरक पाइन्छ। कतिपय ठाउँमा परिवारका सदस्य तथा अभिभावकको उपस्थितिमा मित लगाइन्छ भने कतिपय स्थानमा दुई मितबीचको सहमतिमै सम्बन्ध स्थापित हुन्छ।
कतै मन्दिरमा पूजा गरी देवीदेवतालाई साक्षी राखेर मित लगाउने चलन छ। कतै घरमै धूप, दीप, अक्षता र फूलको पूजा गरी एक–अर्काले ल्याएका कपडा, रुमाल, घडी, फलफूल वा अन्य कोसेली साटासाट गरेर मितेरी साइनो गाँसिन्छ। केही समुदायमा विशेष विधि पूरा गरेपछि मितलाई सम्मानपूर्वक सम्बोधन गर्ने र सम्बन्ध जीवनभर कायम राख्ने वाचा गरिन्छ।
मितेरी सम्बन्धका पनि विभिन्न स्वरूप पाइन्छन्। केही ठाउँमा विधिपूर्वक मित लगाइन्छ भने कतिपय ठाउँमा केवल आपसी वचन र सहमतिका आधारमा मित बन्ने चलन छ। पुरुष–पुरुषबीच ‘मित’ र महिला–महिलाबीच ‘मितिनी’ लगाउने परम्परा नेपाली समाजमा लामो समयदेखि रहँदै आएको छ।
मितेरी परम्पराको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सामाजिक समन्वय हो। फरक जात, समुदाय र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिका व्यक्तिबीच पनि मितेरी सम्बन्ध गाँसिने गरेको पाइन्छ। यसले मानिसलाई आफ्नो जातीय घेराभन्दा बाहिर गएर अर्को समुदायसँग आत्मीय सम्बन्ध निर्माण गर्ने अवसर दिन्थ्यो।
मितेरी सम्बन्धको चर्चा नेपाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा समेत भेटिन्छ। श्री स्वस्थानी व्रत कथामा मितको छोरालाई प्रसाद दिने प्रसङ्गले समेत मितेरी साइनोलाई सामाजिक सम्बन्धका रूपमा महत्त्व दिएको संस्कृतिविद्हरूको व्याख्या छ।
नेपालमा मित लगाउने परम्परा कहिलेदेखि सुरु भयो भन्ने निश्चित ऐतिहासिक मिति भने स्पष्ट छैन। केही संस्कृतिविद्ले वैदिक साहित्यमा मित्रताको भावनासम्बन्धी उल्लेख पाइने भएकाले यसको सांस्कृतिक जरा निकै पुरानो हुनसक्ने बताएका छन्।
मितेरी साइनो सामान्य मानिसको व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित थिएन। नेपालको इतिहासमा समेत मितेरी सम्बन्धले सामाजिक तथा राजनीतिक सम्बन्धमा भूमिका खेलेका उदाहरणहरू उल्लेख भएका छन्।
बाइसे–चौबीसे राज्यकालदेखि शाहकालसम्म विभिन्न शासकबीच मितेरी सम्बन्ध कायम भएको इतिहाससम्बन्धी सामग्रीमा उल्लेख पाइन्छ। पृथ्वीनारायण शाहले पनि तत्कालीन मल्ल शासकहरूसँग मितेरी सम्बन्ध गाँसेको प्रसङ्ग इतिहासमा चर्चित छ।
कुनै समय गाउँघरमा सामान्य रूपमा देखिने मित लगाउने चलन अहिले भने क्रमशः घट्दै गएको छ। आधुनिक जीवनशैली, बसाइँसराइ, प्रविधिको बढ्दो प्रयोग, बदलिँदो सामाजिक संरचना र व्यक्तिवादी सोचका कारण नयाँ पुस्तामा मितेरी सम्बन्धप्रतिको आकर्षण कम हुँदै गएको संस्कृतिसम्बन्धी विभिन्न अध्ययन तथा सामग्रीले देखाउँछन्।
पहिले गाउँघरमा मेलापात, गोठ, मेला तथा चाडपर्वका क्रममा बनेका मित्रता पछि मितेरी सम्बन्धमा परिणत हुने गर्थे। अहिले मानिसको सामाजिक जीवनको स्वरूप नै बदलिएको छ। प्रत्यक्ष भेटघाट र सामूहिक जीवनशैलीको ठाउँमा डिजिटल सम्पर्क र व्यक्तिगत व्यस्तताले स्थान लिँदै गएको छ।
मित लगाउने परम्परा पुरानो चलन मात्र होइन, नेपाली समाजले निर्माण गरेको विश्वास, मित्रता, सहयोग र सामाजिक सद्भावको संस्कृति हो। यसमा कुनै कानुनी बाध्यता हुँदैन, तर सम्बन्धलाई जीवनभर सम्मान गर्ने नैतिक प्रतिबद्धता हुन्छ।
आजको समाजमा मितेरी सम्बन्धको स्वरूप परिवर्तन हुन सक्छ। विधि र संस्कार पनि समुदायअनुसार फरक हुन सक्छन्। तर यसको मूल भावना, एक–अर्काप्रति सम्मान, सहयोग, आत्मीयता र विश्वास—लाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउन सकियो भने यो परम्परा आधुनिक समाजमा पनि नयाँ स्वरूपमा बाँच्न सक्छ।
रगतको नाता नभए पनि मन जोड्ने यही संस्कार नेपाली समाजको सुन्दर पहिचान हो। त्यसैले मित लगाउने परम्परालाई केवल विगतको सम्झना बनाएर होइन, यसको सकारात्मक सामाजिक मूल्यलाई बुझेर संरक्षण र पुस्तान्तरण गर्नु आजको आवश्यकता बनेको छ।
