07/08/2025
कुलमान घिसिङको जीवनी र योगदान
भाग १: प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
कुलमान घिसिङको जन्म सन् 1970 नोभेम्बर 25 मा रामेछाप जिल्लाको बेथान गाउँमा भएको हो। उनले प्रारम्भिक शिक्षा गाउँकै डहु प्रावि (हाल मावि) मा सातौँ कक्षासम्म प्राप्त गरे। त्यसपछि अमर आदर्श माविबाट एसएलसी परीक्षा पास गरे। उनले अमृत विज्ञान क्याम्पसबाट इन्टरमिडिएट (ISC) पूरा गरे।
विद्युत इञ्जिनियरिङमा रुचि भएका घिसिङले भारतको जमशेदपुरस्थित क्षेत्रीय प्राविधिक संस्थानबाट विद्युत इञ्जिनियरिङमा स्नातक गरेका हुन्। त्यसपछि पुल्चोक इन्जिनियरिङ क्याम्पसबाट पावर सिस्टम इञ्जिनियरिङमा स्नातकोत्तर अध्ययन गरे।
भाग २: पेशागत यात्रा र चिलिमे जलविद्युत् परियोजना
सन् 1994 मा घिसिङले नेपाल विद्युत् प्राधिकरण (NEA) मा इन्जिनियरको रूपमा आफ्नो करियर सुरु गरे। उनले प्राधिकरणको विभिन्न विभागमा काम गर्दै विद्युत उत्पादन, प्रसारण र वितरणमा प्राविधिक अनुभव बटुले।
उनको नेतृत्वमा चिलिमे जलविद्युत् कम्पनीले २२.१ मेगावाट क्षमताको चिलिमे जलविद्युत् आयोजना सफलतापूर्वक सञ्चालनमा ल्यायो। यो आयोजना नेपालमै पहिलो स्वदेशी डिजाइन, निर्माण र वित्तमा आधारित आयोजना थियो। उनले तीन सहायक कम्पनी स्थापना गरी २७० मेगावाट क्षमताका चारवटा जलविद्युत् परियोजनाको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।
भाग ३: लोडसेडिङ अन्त्यको शुरुवात
सन् २०१६ मा जब देशमा दैनिक १८ घण्टा लोडसेडिङ भइरहेको थियो, त्यही समयमा नेपालमा राजनीतिक सहकार्य परिवर्तन भयो। तत्कालीन परराष्ट्रमन्त्री डा. प्रकाशशरण महतले कुलमान घिसिङको विज्ञता बारे प्रधानमन्त्री प्रचण्डलाई जानकारी गराए। ऊर्जा मन्त्री जनार्दन शर्माले ३९ बुँदे योजना प्रस्तुत गर्दा धेरैले त्यसलाई अव्यावहारिक मानेका थिए।
त्यसबेला महाप्रबन्धक मुकेश काफ्लेलाई कार्यकाल सकिनु ४ महिना बाँकी हुँदा हटाएर, कुलमान घिसिङलाई सिधै १२ औं तहबाट १७ औं तहमा बढुवा गर्दै महाप्रबन्धक बनाइयो। यो निर्णय सबैभन्दा चर्चित निर्णयमध्ये एक बन्यो।
त्यसपश्चात उनले कर्मचारी सरुवा, अनियमितता नियन्त्रण र कार्यशैलीमा परिवर्तन ल्याउँदै केही महिनामै लोडसेडिङ अन्त्य गरे। यो कार्यले उनलाई राष्ट्रिय स्तरमा चर्चित बनायो।
भाग ४: कार्यकाल समाप्ति र पुनः बहाली
चार वर्षे कार्यकाल सन् 2020 मा समाप्त भएपछि, घिसिङलाई पुनः नियुक्त गर्न जनस्तरबाट व्यापक माग उठ्यो। तत्कालीन ऊर्जा मन्त्री वर्षमान पुनको सिफारिस भए तापनि प्रधानमन्त्री केपी ओलीले "अरूलाई पनि अवसर दिनुपर्छ" भन्दै हितेन्द्रदेव शाक्यलाई महाप्रबन्धक नियुक्त गरे।
यसपछि लोडसेडिङ पुनः देखिन थाले। जनताले घिसिङको खोजी गरे पनि ओली सरकारले बेवास्ता गर्यो। पछि राजनीतिक परिवर्तन हुँदै शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री बनेपछि, प्रचण्डको सिफारिसमा घिसिङ पुनः महाप्रबन्धक नियुक्त भए। शाक्यले नियुक्ति विरुद्ध अदालतमा मुद्दा हाले पनि कुनै निर्णय आएको छैन।
भाग ५: बर्खास्ती र आलोचना
घिसिङको दोस्रो कार्यकाल समाप्त हुन केही महिना मात्र बाँकी रहँदा उनले ‘ग्रेसफुल एक्सिट’ माग गरे। तर, एमाले नेतृत्वको सरकार आएपछि विभिन्न बहाना र दबाबका साथ उनलाई पदबाट हटाइयो।
उनको बर्खास्तीपछि, हितमान शाक्य नेतृत्वको प्राधिकरणले ३९औं दिनमा "प्राधिकरण घाटामा गएको", "घिसिङको आर्थिक विवरण झूटा भएको" भन्ने प्रेस विज्ञप्ति जारी गर्यो। सोही बेलादेखि फेरि विद्युत आपूर्तिमा समस्या देखिन थाल्यो।
सार्वजनिक रूपमा यो निर्णयको तीव्र आलोचना भइरहेको छ। जनताले घिसिङको योगदान सम्झँदै उनको बर्खास्तीको विरोध गरिरहेका छन्।
निष्कर्ष
कुलमान घिसिङ एक इमानदार, सक्षम र दूरदर्शी नेतृत्वका उदाहरणीय पात्र हुन्। उनले नेपालमा लोडसेडिङ अन्त्यजस्तो असम्भव ठानिएको कामलाई सम्भव बनाए। यद्यपि, उनको कार्यक्षमता भन्दा पनि राजनीतिक स्वार्थका कारण बारम्बार अन्यायपूर्ण व्यवहार भएको देखिन्छ।
