28/04/2026
Hồ Tinh
1. Giới thiệu
—-------------------------------
Hồ Tinh là loài yêu thú sống lâu năm mà thành tinh, thường mang nguyên hình chồn hoặc cáo, thường được mô tả kèm với đặc điểm có chín đuôi (Cửu Vĩ Hồ). Theo các dị bản dân gian, chúng không chỉ là giống yêu quái ẩn mình trong hang núi, gò đầm hay nơi hoang vắng, mà còn là thứ rất giỏi biến hóa, khi thì hiện thành mỹ nữ, khi lại mang dáng nửa người nửa thú với đầu người, thân chồn, vô cùng linh dị.
2. Hồ Tinh trong Lĩnh Nam Chích Quái
—---------------------------------------------------
Thành Thăng Long xưa còn có tên là Long Biên, hồi thượng cổ không có người ở. Vua Lý Thái Tổ chèo thuyền ở bờ sông Nhĩ Hà, có hai con rồng dẫn thuyền đi, vì vậy đặt tên là Thăng Long, rồi đóng đô ở đấy, tức là đất kinh thành ngày nay vậy. Xưa ở phía tây thành có hòn núi đá nhỏ. Trong hang dưới chân núi, có con chồn chín đuôi sống được hơn ngàn năm, có thể hóa thành yêu tinh, biến hóa thiên hình vạn trạng, hoặc thành người hoặc thành quỷ đi khắp nhân gian. Thời đó, dưới chân núi Tản Viên, người mọi chôn gỗ kết cỏ làm nhà. Trên núi có vị thần, người mọi thường thờ phụng. Thần dạy người mọi trồng lúa, dệt vải làm áo trắng mà mặc cho nên gọi là “mọi áo trắng” (Bạch y man). Con chồn chín đuôi biến thành người mọi áo trắng nhập vào giữa đám dân mọi cùng ca hát, dụ bắt trai gái rồi trốn vào trong hang núi đá. Người mọi rất khổ sở. Long Quân bèn ra lệnh cho lục bộ thủy phủ dâng nước lên phá vỡ hang đá, làm thành một đầm nước lớn. Nơi này trở thành một cái vũng sâu gọi là “đầm Xác Chồn” (tức Hồ Tây ngày nay). Rồi cho lập miếu để trấn áp yêu quái (tức chùa La đã ngàn năm). Cánh đồng phía Hồ Tây rất bằng phẳng, dân địa phương trồng trọt làm ăn, nay gọi là “đồng Chồn” (Hồ Đồng). Đất ở đây cao ráo, dân làm nhà mà ở, thường gọi là “thôn Chồn” (Hồ Thôn). Chỗ hang chồn xưa, nay gọi là đầm Lỗ Hồ (Lỗ Hồ Đàm).
- Lĩnh Nam Chích Quái (Nguyễn Hữu Vinh dịch)
Lời bình: Hồ Tinh trong Lĩnh Nam chích quái là con chồn chín đuôi tu luyện hơn ngàn năm mà hoá yêu, phép lực cao cường, có khả năng biến hóa muôn hình vạn trạng, hoá người hoá quỷ, dụ dỗ bắt cóc con người về hang đá. Thật tò mò khi không ai biết giống này bắt người về hang để làm gì. Theo cách nhìn phổ biến hiện nay, Cửu Vĩ Hồ còn được xếp vào hàng Tam Đại Yêu Quái Việt Nam vì cần đến sự ra tay của Lạc Long Quân để triệt hạ.
3. Hồ Tinh trong truyện vua Lê Lợi
—---------------------------------------------------
Đời Lê từ khi quyền chính về cả chúa Trịnh thì những buổi chầu ở trong nội điện cũng không ngăn cấm gì mấy. Ta khi nhỏ thường vào xem ở trong sân rồng, thấy bên võ ban có đặt pho tượng vị Hộ quốc phu nhân. Tượng ấy đầu người, thân hồ ly, dáng rất đẹp, hình dung một thiếu nữ búi tóc cài trâm. Ta lấy làm lạ, khi trở về có hỏi đấng tiên đại phu ta, thì tiên đại phu ta nói rằng: “Khi xưa, vua Lê Thái Tổ đánh nhau với quân Minh, bị thua, quân Minh đuổi theo gấp lắm. Đang lúc chạy giữa đường, vua trông thấy một người con gái chết, vua bèn dừng lại, rút gươm ra đào lỗ để chôn cất và khấn rằng: ‘Nàng mà phù hộ cho ta chạy thoát, thì ngày sau tất sẽ báo đền.’ Khi quân Minh đuổi theo gần đến nơi, vua bèn nhảy vọt vào bụi rậm. Quân Minh xuýt chó săn để tìm, chó cứ sủa vào bụi rậm. Quân giặc đang hồ nghi không biết ra sao, thì chợt thấy trong bụi rậm có một vật đầu người, thân hồ ly, chạy vụt ra ngoài vòng vây. Chó bèn đuổi theo. Quân giặc nổi giận, chém chết ngay con chó mà nói: ‘Ta nuôi mày có phải chỉ dùng đi săn cáo đâu’. Nói rồi, kéo đi. Vua thoát nạn. Về sau, vua Lê lấy được thiên hạ, mới lập một ngôi đền ở chỗ ấy, sắc phong cho người con gái ấy là Hộ quốc phu nhân. Làng Thanh Liêm cũng thờ thần ấy, gọi là Hộ quốc hồ thần, kiêm cả tước phong là đại vương và công chúa. Đó là tại các triều gia phong không xét kỹ nên làm sai lầm. Ta thường làm hộ bài bao phong thần sắc ấy cho người ta, có nói đến chuyện ấy, nhưng bài văn lại chép ở tập khác.”
- Vũ Trung tùy bút - Phạm Đình Hổ ( Đông Châu Nguyễn Hữu Tín dịch )
Lời bình: Hồ Tinh trong truyện vua Lê Lợi, hay Hộ Quốc Phu Nhân thật kì lạ lại có gốc gác từ thân xác một nữ nhân, nhưng khi hiện ra giúp đỡ vua Lê Thái Tổ lại mang hình dáng của loài hồ ly, với khuôn mặt người. Rất có thể người con gái vua Lê thấy chỉ là nhân dạng của giống Yêu Hồ chưa biến về hình hài gốc, và việc chôn cất thân xác ấy đã làm Hồ Yêu động lòng mà hiện hồn đền ơn. Thật thú vị khi trong 1 câu chuyện lại xuất hiện cả loài Yêu và Ma.
----------------------------------------------------------------
Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài viết.
Ủng hộ mình bằng cách theo dõi, like và share để đồng hành cùng mình trong những bài viết sắp tới nhé.
Lời và tranh: Locart
